مخاطرات اقلیمی شهریور و لزوم بازنگری در توسعه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

پس از بارش‌های ۱۶ و ۱۷ شهرور ۱۴۰۵ در سواحل کاسپین، سازمان هواشناسی در ۱۹ شهریور گزارش داد در 21 شهریور سواحل دریای کاسپین، ارتفاعات و دامنه‌های جنوبی البرز غربی و مرکزی بارش رخ خواهد داد و ۲۲ شهریور این وضعیت علاوه بر مناطق فوق برای ارتفاعات سمنان و مناطقی از خراسان شمالی و ۲۳ شهریور برای سواحل دریای خزر و ارتفاعات سمنان پیش‌بینی می‌شود. در استان‌های گلستان، گیلان و مازندران، تبدیل مناظر طبیعی به محیط‌های ساخته‌شده و کریدورهای رودخانه‌ای مدیریت‌شده ریخت زمین را به‌شدت تغییر داده است. در حالی که بارندگی شدید در دامنه‌های شمالی رشته‌کوه البرز، حجم آب را افزایش می‌دهد، مداخلات انسانی مشخص می‌کند این آب با چه سرعت و میزان تخریبی از حوزه‌های آبخیز استان عبور کند. جنگل‌زدایی در دامنه‌های بالادست البرز و از‌بین‌رفتن پوشش گیاهی عامل اصلی سیلاب‌های اخیر در شهریور ۱۴۰۵در مازندران و گیلان است. از‌بین‌بردن پوشش جنگلی متراکم هیرکانی کاسپین برای کشاورزی، تجارت چوب و گسترش روستایی و شهری، پوشش گیاهی طبیعی بالایی را از بین ‌برده که در صورت وجود این پوشش، معمولا تا ۲۰ تا ۳۰ درصد از بارندگی‌های شدید را جذب می‌کند. خاک‌های جنگلی دست‌نخورده، مانند اسفنج‌های پویا با سرعت نفوذ بالا عمل می‌کنند. جنگل‌زدایی و تراکم خاک، ضرایب رواناب را از مقادیر پایه حدود ۰.۱۵ تا ۰.۵ در زیرحوضه‌های تخریب‌شده مانند حوضه‌های رودخانه هراز، تجن، نکا و سفیدرود و چالوس افزایش می‌دهد. این امر منجر به سریع‌تر رسیدن به اوج هیدروگراف -کاهش زمان تمرکز- می‌شود. ریشه‌های عمیق درختان، دامنه‌های کوهستانی با شیب تند را مهار می‌کنند. وقتی پوشش گیاهی و درختان حذف شده، لغزش‌های عظیم گل‌ولای و جریان‌های واریزه موجب می‌شود آب‌های سیلاب به دوغاب‌های رسوبی با چگالی بالا -بسیار مخرب‌- تبدیل شود. از سوی دیگر شهرسازی در دشت ساحلی به ازبین‌رفتن ظرفیت نفوذ در سطح شهرها و گسترش سطوح غیرقابل نفوذ در شهرهایی مانند آق‌قلا، گرگان، ساری، بابل، آمل، تنکابن، رامسر، لنگرود، چالوس و لاهیجان شده به نحوی که مزارع کشاورزی و تالاب‌های ساحلی با بتن و آسفالت پوشانده می‌شوند. بارانی که بر روی این سطوح بتنی و آسفاتی می‌بارد، بلافاصله به جریان سطحی بدون نفوذ به آب‌های زیرزمینی تبدیل می‌شود.

ساماندهی بستر رودخانه و کانال‌ها و کانال‌سازی با ازدست‌رفتن ذخیره دشت سیلابی معمولا با بتن‌ریزی به منظور صاف‌کردن، باریک‌کردن یا پوشش‌دادن کانال‌های رودخانه‌ای پیچان طبیعی انجام می‌شود که سرعت جریان رودخانه را افزایش می‌دهد. حذف پیچ‌وخم‌های طبیعی و قطع ارتباط رودخانه‌ها از دشت‌های سیلابی، مانع از پخش ایمن آب و تخلیه مستقیم با سرعت بالا به سکونتگاه‌های ساحلی پایین‌دست می‌شود. ساخت‌وساز غیرمجاز در داخل کریدور -حریم- فعال رودخانه سطح مقطع کانال را باریک می‌کند. اندازه نامناسب هیدرولیکی دهانه پل‌های روستایی و شهری باعث ایجاد تنگناهای ساختاری می‌شود؛ آوار و رسوبات جنگلی شناور در پشت این پل‌ها جمع می‌شوند و سدهای موقت تشکیل می‌دهند که تحت فشار سرریز به طور فاجعه‌باری می‌شکنند. یکی از فجایع محیط‌زیستی که به‌ویژه در دو دهه اخیر بسیار گسترش یافته، معادن شن و ماسه در رشته‌کوه‌های البرز است. استخراج سنگین مصالح، بستر رودخانه را پایین آورده و بی‌ثبات می‌کند و بدین ترتیب باعث فرسایش شدید بستر و تضعیف پایه‌های پل‌ها و ناپایداری کناره‌های رودخانه‌ها می‌شود. این فرایند توالی‌های طبیعی حوضچه-ریفل به طور طبیعی انرژی جریان را از بین می‌برند. دستکاری سازوکار هیدرولوژیکی پیامد مستقیم بر شدت سیل دارد.

در ۱۶ و ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ یک سامانه جوی شدید سواحل دریای کاسپین در شمال ایران را درنوردید و موجب وقوع سیلاب‌های ناگهانی گسترده، توفان‌های شدید و خسارات سازه‌ای در استان‌های مازندران، گیلان و گلستان شد. سامانه جبهه‌ای قدرتمند طی ۱۲ ساعت بارش‌های بسیار سنگینی را در دامنه‌های شمالی رشته‌کوه البرز بر‌جای گذاشت. بارش‌ها از سلمان‌شهر: ۲۲۴ میلی‌متر؛ نوشهر: ۱۴۴ میلی‌متر؛ املش: ۱۴۴ میلی‌متر؛ رشت: حدود ۸۲ میلی‌متر؛ ساری: حدود ۴۸ میلی‌متر متفاوت بود. وزش بادهای شدید منجر به سقوط گسترده درختان و آسیب به سقف ساختمان‌ها و جریان شدید رواناب‌ها از حوضه‌های آبریز کوهستانی باعث طغیان رودخانه‌ها شد. در استان مازندران دست‌کم ۷۷۲ واحد مسکونی در مناطق روستایی و شهری دچار خساراتی از جزئی تا شدید شدند و گزارش‌هایی از آب‌گرفتگی گسترده در شهرهای ساری، آمل، بابل، چالوس و تنکابن منتشر شد. رودخانه تجن در ساری از بستر خود خارج شد و طغیان کرد. قطعی گسترده شبکه برق باعث ازکار‌افتادن ایستگاه‌های پمپاژ آب و تأسیسات چاه‌ها شد که کاهش ذخایر مخازن و قطع موقت آب را به دنبال داشت. بیش از ۲۳۰ سایت مخابراتی و ۲۰۰ دکل تلفن همراه بر اثر باد شدید و سقوط درختان آسیب دیدند. سیلاب‌ها واحدهای گلخانه‌ای را تخریب کردند و به کارخانه‌های شالیکوبی آسیب وارد شد؛ همچنین باغ‌های مرکبات و تأسیسات دامداری دچار آب‌گرفتگی شدند، به‌ طوری که میزان خسارات کشاورزی فقط در گلوگاه و میاندورود به ده‌ها میلیارد تومان رسید. سامانه‌های آب‌های سطحی شهری در مازندران به طور معمول برای آستانه‌های بارش و سیلابی طراحی می‌شوند که دیر به دیرتر از وقایع اقلیمی فرین -بیشینه- کنونی رخ می‌دهند. با توجه به تغییر اقلیم، بازنگری کامل در شهرسازی برای سازگاری با شرایط فرین اقلیمی لازم است. توجه شود که شهریور‌ماه گذار بحرانی است. از نظر اقلیمی، پایان فصل خشک تابستان رطوبت خاک در فلات‌های مرکزی، غربی و جنوبی به حداقل مطلق سالانه خود می‌رسد و سامانه‌های اصلی آب و هوایی سینوپتیک مانند جبهه‌های مدیترانه‌ای یا رودخانه‌های جوی هنوز فعال نیستند ولی ریسک بالا در دامنه‌های ساحلی شمالی البرز و کرانه‌های کاسپین وجود دارد. در این زمان تضادهای حرارتی اوایل پاییز رخ می‌دهد که هوای گرم و مرطوب بر فراز دریای کاسپین با توده‌های هوای خنک‌تر که از استپ اوراسیا به سمت جنوب حرکت می‌کنند، برخورد می‌کند. این امر باعث رگبارهای ناگهانی و محلی همرفتی در امتداد دامنه‌های کوه‌های البرز می‌شود و اوایل پاییز را به یک پنجره پرخطر برای سیل‌های ناگهانی مخرب در حوضه‌های رودخانه‌ای شمالی تبدیل می‌کند. همچنین در این ماه عقب‌نشینی موسمی تابستانی اقیانوس هند هنوز می‌تواند موج‌های رطوبتی پراکنده را به جنوب شرقی ایران وارد کند و باعث رعدوبرق‌های کوتاه اما شدید در حوضه‌های آبریز فوق خشک شود. از آنجا که زمین پس از ماه‌ها گرمای تابستان پوسته‌پوسته شده، هرگونه رعدوبرق ناگهانی بر روی خاک با ظرفیت نفوذ تقریبا صفر عمل می‌کند. حتی بارندگی‌های اندک نیز می‌تواند به‌جای نفوذ به زمین، باعث ایجاد رواناب سطحی سریع و با سرعت بالا شود. بنابراین توجه و آماده‌باش برای مخاطرات اقلیمی شهریور و ابتدای پاییز لازم است.