دلایل اجتماعی آسیبپذیری زلزلههای ونزوئلا
در زلزلههای 24 ژوئن 2026 ونزوئلا با بزرگی ۷.۲ و ۷.۵ که به فاصله ۳۹ ثانیه رخ دادند، گسل سنسباستین در شمال مرکزی این کشور دچار گسیختگی شد. تا روز دوم پس از حادثه بیش از ۲۰۰ نفر کشته گزارش شده و برآورد میشود کل تلفات ممکن است هزاران نفر باشند.
در زلزلههای 24 ژوئن 2026 ونزوئلا با بزرگی ۷.۲ و ۷.۵ که به فاصله ۳۹ ثانیه رخ دادند، گسل سنسباستین در شمال مرکزی این کشور دچار گسیختگی شد. تا روز دوم پس از حادثه بیش از ۲۰۰ نفر کشته گزارش شده و برآورد میشود کل تلفات ممکن است هزاران نفر باشند. در این سانحه، بحران طولانیمدت چندلایه اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به عنوان یک عامل افزایشدهنده آسیبپذیری در یک رویداد طبیعی عمل کرد.
در زلزلههای ۲۴ ژوئن، آزادسازی انرژی در امتداد سامانه امتدادلغز راستگرد بسیار زیاد بود. همزمان مقیاس عظیم فروپاشی ساختمانها و خرابی گسترده شبکه برق، مستقیما با بیش از یک دهه وخامت شدید نهادی، اقتصادی و زیرساختی مرتبط است. تخریب سیستماتیک و مزمن شهرها -محیط ساختهشده- عامل اصلی فروریختن ساختمانهای بلندمرتبه در بخشهای متراکم شهری مانند آلتامیرا، لوس پالوس گراندس و جنوب شرقی کاراکاس، به فرسایش طولانیمدت نظارت مهندسی و زنجیرههای تأمین مصالح مربوط است. اعمال دقیق استانداردهای لرزهای ساختمان -مانند ضوابط COVENIN ونزوئلا- در مقایسه با بقای اقتصادی در اولویت نبود. بخشهای مهندسی شهرداری دچار خروج گسترده نیروهای کارشناسی شدند و تعداد کمی از پرسنل واجد شرایط برای اجرای بررسیهای طراحی یا بازرسیهای میدانی باقی ماندند. کیفیت مصالح بهشدت پایین آمد. مداخله، تحریم و محاصره آمریکا علیه ونزوئلا که در ژانویه ۲۰۲۶ به ربایش رئیسجمهور این کشور انجامید، ونزوئلا را بسیار ضعیف کرده است. سالها کمبود شدید، تورم شدید و انحصار دولتی بر تولید فولاد و سیمان، پروژههای ساختمانی را مجبور به تکیه بر مصالح غیراستاندارد کرد. ساخت بناهای غیررسمی یا بدون سند رایج شد.
گسترش رشد نامنظم شهری و بحران اقتصادی با مهاجرت داخلی از روستا به شهر و از محله به شهر مربوط بود و منجر به آسیبپذیری شدید در سکونتگاههای غیررسمی شد. محلههای حاشیهنشین پیرامون و داخل شهرها ساخته شد که زیستگاه میلیونها ونزوئلایی با خانههای خودساخته و چندطبقه با مصالح بنایی در فواصل نامشخص در دامنههای ناپایدار تپههای اطراف کاراکاس و لا گوایرا هستند. گزارشهای اولیه نشان میدهد این بناهای غیرمهندسیساز، صرفا ثقلی اکثرا بدون ستون و تیرهای مهار، دچار شکستهای فوری در دیوار و فروریختگی گسترده در زلزله شدند.
زمینلغزش در دامنه تپهها تحت تأثیر جنبش زمین در زلزله و شهرسازی بدون زیرساختهای اساسی شامل زهکشی شهری رخ داده است. نشت آب همراه با لرزش شدید زمین باعث زمینلغزش عظیم در دامنههای شیبدار شد. فروپاشی تأسیسات عمومی ضروری و از کار افتادن آنی شبکه برق، مخابرات و شبکههای آب بلافاصله پس از زلزله اصلی، فقط نتیجه زلزله نبود، بلکه نقطه شکست سیستمهایی بود که سالها در آستانه خرابی بودند. شبکه انتقال برق ونزوئلا سالها از کمبود سرمایهگذاری و خاموشی رنج میبرد. شوک لرزهای فورا پستهای برق فرسوده و تقویتنشده را از کار انداخت و مناطق فاجعهزده را در ساعات طلایی اولیه و حیاتی جستوجو و نجات به تاریکی مطلق فرو برد. برای کاهش انفجارها، مقامات مجبور به تعطیلی شبکههای گاز شدند، اما مهار آتش از همان ابتدا فلج شد. به دلیل کمبود مزمن و چندساله آب شهری و ایستگاههای پمپاژ فرسوده، امدادگران با شیرهای آتشنشانی خشک مواجه شدند که ظرفیت آنها را برای کنترل آتشسوزیهای پس از زلزله بهشدت محدود میکرد.
هنگامی که یک فاجعه عظیم رخ میدهد، تابآوری یک کشور با ظرفیت مدیریت عمومی، تدارکات پزشکی و ذخایر احتیاطی آن تعیین میشود که همه آنها به دلیل محدودیتهای اقتصادی ونزوئلا بهشدت کم شدهاند. مراکز پزشکی اصلی در مرکز ونزوئلا پیش از فاجعه با کمبود شدید سازه، تجهیزات و تدارکات پزشکی مواجه بودند. هجوم ناگهانی هزاران بیمار ترومایی، اتاقهای اورژانس را کاملا پر کرد و میزان مرگومیر ناشی از جراحات قابل درمان را افزایش داد. مهاجرت بیش از هفت میلیون نفر از ونزوئلا شامل متخصصان بسیار ماهر -مهندسان سازه، متخصصان ترومای پزشکی و پدافند مدنی- در دهه اخیر رخ داده است.
حافظه نهادی و ظرفیت عملیاتی مورد نیاز برای هدایت یک واکنش تخصصی جستوجو و نجات شهری بهشدت کاهش یافت. خسارت سنگین ساختاری به فرودگاه بینالمللی سیمون بولیوار در لا گوایرا، همراه با مشکلات تعمیر و نگهداری از پیش موجود در شریانهای حملونقل کلیدی مانند بزرگراه کاراکاس-لا گوایرا که به پلهای آسیبپذیر متکی است، بلافاصله خطوط لوله لجستیکی اولیه مورد نیاز برای آوردن ماشینآلات نجات سنگین و کمکهای بینالمللی به مناطق آسیبدیده را مسدود کرد.
براساس گزارشهای اولیه پس از زلزلههای ۲۴ ژوئن ۲۰۲۶، نتایج خسارات و تلفات مؤثر را میتوان به عوامل مختلفی نسبت داد.
ویژگیهای چشمه گسلش این رویدادها به صورت ضربه دوگانه به این معنا بود که ساختمانها بلافاصله پس از لرزه اول با شوک دوم و قدرتمندتر که تقریبا سه برابر انرژی اول را آزاد کرد، مورد اصابت قرار گرفتند. ژرفای هر دو زلزله حدود ۱۰ کیلومتر بود؛ به این معنا که انرژی لرزهای قبل از رسیدن به سطح، فاصله کمی برای تضعیف داشت و باعث لرزش شدیدتری شد. اثرهای ساختگاه ناشی از تشدید امواج لرزهای ناشی از رسوبات سست منجر به خسارتهای شدیدتر در بیشتر شهرها شد. زمینلغزش و روانگرایی خاک هم خسارات سازهای را افزایش داد. کاراکاس، پایتخت، نیز در معرض شدیدترین امواج لرزهای قرار گرفت. کیفیت ساختمانها یک عامل اصلی تخریب است. تخمین زده میشود کمتر از ۲۵ درصد از ساختوسازها در ونزوئلا با استانداردهای لرزهای فعلی مطابقت دارند. بسیاری از ساختمانهای فروریخته، قدیمیتر بودند و قبل از تصویب قوانین ساختمانی مدرن در اوایل دهه ۱۹۷۰ ساخته شده و فاقد آرماتور فولادی کافی برای مقاومت در برابر لرزشهای قوی بودند. یک مشکل درخور توجه، شیوع «ساختوسازهای غیررسمی خودساخته» است که کیفیت آنها بسیار پایین است.
بحران اقتصادی، سیاسی و اجتماعی، این فاجعه کشوری را که از قبل در بحران عمیقی قرار داشت، شدیدتر کرد. اقتصاد ونزوئلا از سال ۲۰۱۳ حدود ۸۰ درصد کوچک شده که منجر به کمبود شدید سرمایهگذاری در زیرساختها و خدمات جستوجو، نجات و امداد شده است. خدمات ضروری مانند بیمارستانها، شبکههای برق و منابع آب از قبل شکننده بودند و بیثباتی سیاسی، چالشهایی را برای واکنش مؤثر و شفاف ایجاد کرد. ونزوئلا برای بحرانی به این بزرگی «آمادگی» نداشت. فرهنگ ساختوساز و سبک زندگی مردم نیز ارتباط نزدیکی با کیفیت ساختمان دارد. در ایجاد «ساختوساز غیررسمی»، ساکنان، خانهها را اغلب در دامنههای آسیبپذیر تپهها در حلبیآبادهای ناپایدار، بدون هیچگونه نظارت مهندسی ساختمان میسازند.
برآورد میشود خسارات اقتصادی میتواند تا 20 درصد از تولید ناخالص داخلی ونزوئلا باشد و هزینه واقعی اقتصادی بلندمدت، بهویژه برای کشوری کمدرآمد با فضای مالی ضعیف، احتمالا بهطور شایان توجهی بالاتر از این ارقام رسمی خواهد بود.
