معلمی که وزیر شد و هرگز «معلمی» را از یاد نبرد

امیرعباس میرزاخانی

قلم امروز در سوگ مردی می‌لرزد که تا آخرین دم حیات، چراغ مدرسه را در ضمیرِ خویش روشن نگه داشت. علی‌اصغر فانی، معمار اندیشه‌ورز، سیاست‌گذار متفکر و وزیر معلم، از میان ما پر کشید و به دیار ابدیت شتافت؛ اما نه غایب شد و نه فراموش گشت.

او حکایت آن معلمی است که بر صندلی وزارت تکیه زد، اما هرگز ردای معلمی‌اش را به قبای سیاست نفروخت. در هیاهویِ قدرت، در پیچ‌وخم‌های دیوان‌سالاری و در توفان مطالبات بی‌پایان، او تنها کسی بود که بند ناف فکری‌اش را از «کلاس درس» نبرید. فانی، ستاره‌ای شد که حالا بر تارک نظامِ تعلیم‌وتربیت ایران نشسته است؛ سوگِ او، داغی است که بر دل جامعه فرهنگیان ایران نشسته و خلأیی بزرگ بر پیکر دغدغه‌مندان آینده این سرزمین پدید آورده است. او مردی بود که سطر سطر زندگی‌اش را با جوهر عشق به فرزندان این مرزوبوم نوشت. برای او، وزارت نه یک مقصد نهایی، که امتداد رسالت معلمی بود. تا آخرین روزهای حیات، دغدغه‌اش نه «کرسی» و نه «منصب»، که «تعلیم» بود؛ تعلیم نسلی که باید ایران را بسازد. روحش شاد و یادش، چراغ راه آیندگان باد.

تداوم پیوند با مدرسه؛ از «یاد یاران» تا بنیاد  «مردم»

یکی از جلوه‌های نبوغ مدیریتی و اخلاق حرفه‌ای دکتر فانی پس از پایان مسئولیت سنگین وزارت در سال ۱۳۹۵، خودداری از انزوا و گوشه‌نشینی بود. او به خوبی می‌دانست که آموزش‌وپرورش، نهادی نیست که بتوان از آن بازنشسته شد؛ چرا که تربیت، جریانی است جاری و ساری در رگ‌های جامعه. او با هوشمندی، حلقه «یاد یاران» را بنا نهاد؛ تیمی متشکل از دلسوزترین کارشناسان ارشد، خبرگان کهنه‌کار و استخوان‌خردکردگان نهاد تعلیم‌وتربیت. این جمع، فراتر از یک دورهمی پیشکسوتان، به مثابه یک «اتاق فکر عملیاتی» عمل کرد؛ جریانی پویا، بی‌ادعا و بی‌هیاهو که در تمامی این سال‌ها، به همه بخش‌های آموزش‌وپرورش، از ستاد تا صف، کمک‌های فکری و علمی ارائه داد. آنها در سکوت، بار گران انتقال تجربه را به دوش کشیدند تا چراغ نقد کارشناسی در این دستگاه عظیم خاموش نشود. در کنار این کارنامه فکری، روح انسان‌دوست فانی در تأسیس بنیاد خیریه «مردم» تجلی یافت؛ بنیادی که هدفش دستگیری از دانش‌آموزان مناطق محروم و مرزی بود. این اقدام، صرفا یک کنش خیریه نبود؛ بلکه تجسمِ عینی باوری بود که در اندیشه او ریشه داشت: توسعه آموزشی، بدون عدالت اجتماعی، سرابی بیش نیست. فانی باور داشت که ما نمی‌توانیم از توسعه و پیشرفت سخن بگوییم، در حالی که کودکانی در دوردست‌ترین نقاط این سرزمین، از ابتدایی‌ترین امکانات تحصیل بی‌بهره‌اند.

منظومه فکری؛ اعتلای آموزش‌وپرورش با محوریت معلم

جان‌مایه و دغدغه بنیادین دکتر فانی در تمام سال‌های خدمت و تأمل نظری، «اعتلای آموزش‌وپرورش با تأکید بر نقش محوری معلم در بستر مدرسه» بود. او عمیقا باور داشت که نبض تحول واقعی، نه در بخش‌نامه‌های ستادی، بلکه در کلاس درس می‌زند. در اندیشه فانی، معلم مهم‌ترین عنصرِ تحول در جامعه است. چرا؟ چون پرورش نسل آینده، شکل‌گیری نگرش‌ها و انتقال دانش و ارزش‌ها، در پیوند زنده و انسانی میان معلم و دانش‌آموز اتفاق می‌افتد. هیچ فناوری، هیچ زیرساخت عمرانی و هیچ سند بالادستی‌ای نمی‌تواند جای «نفس گرم معلم» را بگیرد. فانی تأکید داشت که مدرسه، میدان اصلی تحقق این رسالت است. بنابراین، سخن‌گفتن از توسعه ملی، بدون توجه به «کرامت حرفه‌ای معلم» و «اقتدار تربیتی مدرسه»، سخنی ناتمام و توخالی است. معلم باید در کانون تصمیم‌گیری‌ها دیده شود، از منزلت معیشتی متناسب برخوردار باشد و در فرایند سیاست‌گذاری، نه یک مجری بی‌اختیار، که یک کنشگر خلاق دارای سهم باشد. این نگاه، با سبک مدیریتی او نیز پیوند ناگسستنی داشت. فانی، مدیریت فردمحور را آفتی برای آموزش‌وپرورش می‌دانست. او بر «کار تیمی» و «هم‌افزایی کارشناسی» تأکید مؤکد داشت و همواره معتقد بود که مدیران آموزش‌وپرورش باید در مسیر اهداف کلان نظام تعلیم‌وتربیت حرکت کنند و تصمیم‌های خود را از ملاحظات سیاسی و خط‌کشی‌های جناحی دور نگه دارند. فانی معتقد بود آموزش‌وپرورش، حیاط خلوت احزاب نیست؛ بلکه «حریم تخصصی» و «امانت‌دار آینده‌ یک ملت» است. او با این رویکرد، مرز میان تخصص و سیاست‌زدگی را شفاف کرد.

میراث مکتوب؛ ۹ کتاب برای فهم حکمرانی آموزش

دکتر فانی در سال‌های پس از مسئولیت اجرائی، با درک درست از فقدان «حافظه‌ سازمانی» در مدیریت دولتی ایران، تجربه‌های زیسته خود را در قالب ۹ جلد کتاب تخصصی ثبت و عرضه کرد. این آثار، نه خاطره‌نویسی، بلکه یک «مانیفست مدیریتی» برای نجات نظام تعلیم‌ و تربیت از چرخه تکرار خطاهای پرهزینه بود. در میان این آثار، کتاب اثربخش «از معلمی تا وزارت» همچون نگینی می‌درخشد. در این روزهای سوگ، خواندن این کتاب را به تمامی معلمان، مدیران مدارس، کارشناسان و دست‌اندرکاران نظام تعلیم ‌و تربیت پیشنهاد می‌کنم؛ کتابی که می‌تواند چشم‌اندازی دقیق از مسیر طی‌شده و افق‌های پیش‌رو ترسیم کند. این اثر، فراتر از روایت مسیر شغلی نویسنده، یک کالبدشکافی بی‌پرده از وضعیت آموزش‌وپرورش است. دکتر فانی در بخش‌های تحلیلی کتاب، مسائل را به چند سطح عمیق و به‌هم‌پیوسته تقسیم می‌کند که برای فهم بن‌بست‌های این دستگاه حیاتی است: 

۱. در سطح کلان و حاکمیتی: او از فقدان راهبردهای پایدار، ابهام در مبانی و مقصد تربیتی و نگاه «هزینه‌بر» به آموزش‌وپرورش به‌ جای نگاه «سرمایه‌گذارانه» انتقاد می‌کند. تا زمانی که ساختار حاکمیت، آموزش را نه یک ضرورت ملی، بلکه یک نهاد مصرفی بداند، تحول بنیادین رؤیایی دست‌نیافتنی است. ۲. در سطح درون‌سازمانی: او با نگاهی آسیب‌شناسانه، به شکاف عمیق میان «مسئولیت‌ها» و «اختیارات» مدیران مدارس اشاره می‌کند. مدیر مدرسه، در میدان نبرد، دست‌بسته است؛ چراکه اختیار کافی ندارد، اما در برابر هجمه انتظارات، تنهاست. همچنین، او به مهجور‌ماندن معلمان در فرایند تصمیم‌سازی اعتراض دارد و معتقد است تا وقتی معلمان در تدوین سیاست‌ها نقش نداشته باشند، هیچ تحولی در کلاس درس اجرا نخواهد شد. ۳. در سطح برون‌سازمانی: فانی به‌درستی تبیین می‌کند که آموزش‌وپرورش، جزیره‌ای دورافتاده نیست. نابرابری‌های اجتماعی، تنوع فزاینده مدارس (که خود آن‌ ضد عدالت است)، مافیای آزمون‌ها و تأثیر رقابت‌های اقتصادی بر کیفیت یادگیری، همگی از دیوارهای مدرسه عبور می‌کنند. عدالت آموزشی بدون رفع نابرابری‌های بیرونی‌ ممکن نیست. اهمیت تحلیل‌های او در این است که راهکارها را به چند «شعار» محدود نمی‌کند. او اصلاح آموزش‌وپرورش را نیازمند یک جراحی هم‌زمان می‌داند: داشتن مقصد تربیتی شفاف، پایداری در سیاست‌گذاری، تقویت جایگاه مدرسه، ارتقای منزلت معلم، توزیع متناسب اختیار و مسئولیت‌ و جلب حمایت قاطع حاکمیت.

سخن پایانی؛ یادگار ماندگار یک عمر دغدغه

«از معلمی تا وزارت» تنها کتابی در قفسه کتابخانه‌ها نیست؛ دعوتی است به تأمل درباره مسئولیت همگانی ما در قبال آینده ایران. دکتر فانی با کارنامه علمی و عملی خود، بر این حقیقت تلخ اما روشن تأکید داشت که «مدرسه» در حاشیه نیست؛ مدرسه، نقطه شروع اقتدار ملی است. اگر معلم مهم‌ترین عنصر تحول در جامعه است، پس پاسداشت جایگاه او، والاترین وظیفه‌ یک دولت توسعه‌گراست. توسعه ایران از مسیر مدرسه می‌گذرد. این باور، در اندیشه و آثار دکتر علی‌اصغر فانی حضوری زنده داشت. او رفت، اما میراث مکتوب او و حلقه یارانش‌ همچنان بر سر عهد خود باقی است. ما امروز، بیش از هر زمان دیگری، به بازخوانی این دغدغه‌ها نیاز داریم. یادش گرامی، نامش ماندگار و اندیشه‌اش‌ چراغی در دل شب‌های تاریک تعلیم‌ و تربیت باد. راهی که فانی پیمود، راهی است که باید با جدیت و دلسوزی تمام ادامه یابد؛ چراکه فردای این سرزمین‌ در گرو آبادانی امروز مدارس ماست.