خروج از انزوای اقتصادی

در تاریخ اقتصادی آمریکا، الی ویتنی در کنار توماس ادیسون به‌عنوان یکی از خلاق‌ترین کارسالاران فناوری شناخته می‌شود. ویتنی یک دستگاه پنبه‌پاک‌کن ساخت که دانه‌ها را به‌سرعت از پنبه‌های کشت‌شده جدا می‌کرد. در جنوب، تولید پنبه از 1.5 میلیون پوند در 1790 به 36.5 میلیون پوند در 1800 و به 167.5 میلیون پوند در 1820 افزایش یافت. در آن زمان حدود سه‌چهارم پنبه جهان از جنوب آمریکا به دست می‌آمد. داگلاس نورث، برنده جایزه نوبل اقتصاد، در کتاب «نزاع هزارساله ما» توضیح می‌دهد: در 1780 درست پس از استقلال، ایالات متحده حدود 558 هزار برده داشت، از اول ژانویه 1808 تجارت برده غیرقانونی شد، اما تعداد بردگان در سال 1820 به 1.5 میلیون و در 1850 به 3.2 میلیون نفر افزایش یافت که بالغ بر 

1.8 میلیون نفر از آنها به تولید پنبه مشغول بودند. طی دهه 1790 جمعیت برده جورجیا دو برابر شد. در کارولینای جنوبی شمار بردگان به‌عنوان درصدی از جمعیت از 18.4 درصد در سال 1790 به 39.5 درصد در 1820 و 61.1 درصد در 1860 افزایش پیدا کرد. بهره‌کشی و استثمار بردگان در جنوب، منافع قابل توجهی را برای صاحبان مزارع پنبه به ارمغان آورده بود، اما بردگان دیگر طاقت و تحمل این میزان بهره‌کشی و ظلم را نداشتند. از سوی دیگر، ایالت‌های شمالی که ایالت‌های صنعتی محسوب می‌شدند، هیچ‌گونه انتفاعی از برقراری نظام برده‌داری به دست نمی‌آوردند. استقبال شمالی‌ها از پایان‌یافتن نظام برده‌داری عاملی حیاتی در رخ‌دادن این اتفاق بود. خلق منافع اقتصادی برای صنعتگران شمالی مهم‌ترین رکن برای ایجاد اتصال بین بردگان جنوب و ایالت‌های شمالی بود. صنعتگران شمالی زمانی که منافع خود را در ایجاد و حفظ ارتباط با بردگان جنوب دیدند، از لغو نظام برده‌داری حمایت کردند. 

 همین امر عاملی مهم بر پایان نظام برده‌داری در سال 1862 بود. تعریف و ایجاد منافع اقتصادی برای صنعتگران شمالی باعث اتصال و پیوند کارگران جنوبی با کارآفرینان ایالات شمالی شد.

حال روایت دیگر از «کتاب دکترین شوک» اثر خانم کلاین را بازگو می‌کنیم. پس از کشمکش‌ها و درگیری‌های فراوان بین اسرائیل و فلسطینی‌ها، در نهایت دو طرف با پذیرفتن پیمان صلح اسلو 1993 به مناقشات میان خود پایان دادند. اما این دوران صلح چندان به درازا نکشید. در ابتدا با توجه به نیاز صهیونیست‌ها به نیروی کار فلسطینی، همزیستی مسالمت‌آمیزی میان آنها برقرار شد.

 در این ایام، اقتصاد اسرائیل تا حدی مبتنی بر نظام کشاورزی و کشاورزان فلسطینی بود، اما پس از فروپاشی بلوک شرق، تعداد قابل توجهی از روس‌ها به اسرائیل مهاجرت کردند، تعداد دانشمندان آموزش‌دیده در رده‌های عالی در میان صدها هزار مهاجر شوروی که در دهه 90 به اسرائیل آمده بودند بیشتر از دانشمندان دانش‌آموخته برجسته‌ترین دانشکده فنی اسرائیل طی 80 سال از زمان تأسیس این دانشکده بود. اینها تعداد زیادی از دانشمندانی بودند که توان و قدرت شوروی در برهه جنگ سرد متکی به آنها بود. وجود عده‌ای از دانشمندان و نخبگان روس در حوزه فناوری اطلاعات، باعث انتقال توده عظیمی از دانش توسط دانشمندان روس به اسرائیل شد. در این باره، تل‌آویو و حیفا پایگاه‌های خاورمیانه‌ای «سیلیکون‌ولی» شدند. در اوج حباب «دات‌کام»، ۱۵ درصد تولید ناخالص داخلی و حدود نصف صادرات اسرائیل از محل فناوری پیشرفته بود. به گزارش مجله بیزنس‌ویک، این وضعیت اقتصاد اسرائیل را «وابسته‌ترین اقتصاد به فناوری پیشرفته در جهان» کرد؛ یعنی دو برابر میزان وابستگی ایالات متحده به این فناوری. سوق‌یافتن اقتصاد اسرائیل به سمت صنایع با تکنولوژی بالا باعث بی‌نیازی و قطع رابطه اقتصادی با فلسطینیان شد. گسسته‌شدن پیوند اقتصادی میان فلسطینی‌ها و اشغالگران اسرائیلی باعث بی‌اهمیت‌شدن نیروی کار فلسطینی و در ادامه موجبات اعمال زور و خشونت علیه فلسطینی‌ها را فراهم آورد.

نمونه‌های متعدد از موارد مشابه در دهه‌های گذشته می‌توان یافت که کشورها با خلق روابط اقتصادی با سایر اقتصادهای مطرح جهانی، توانسته‌اند جایگاه بااهمیتی را برای خود کسب کنند. چین بعد از دوران مائو و در زمان دنگ شیائوپنگ، کره جنوبی در زمان ژنرال پارک، ژاپن در دوران امپراتور میجی، لهستان بعد از فروپاشی بلوک شرق، اخیرا هند در زمان نارندرا مودی و سایر کشورهای موفق مانند سنگاپور، ویتنام و... را می‌توان در این زمینه معرفی کرد.

هر میزان کشورها توانسته باشند با ایجاد روابط اقتصادی و تجاری با سایر کشورها، دیگران را نیازمند توانایی‌های اقتصادی خود کنند، در اصل بستر لازم برای رشد و ارتقای اقتصاد خود را فراهم آورده‌اند. در همین راستا، تنوع‌بخشی به اقتصاد سبب شده برخی کشورها روابط تجاری و اقتصادی گسترده‌تری را در سراسر جهان ایجاد کنند. هر میزان کالاهای تولیدشده در اقتصاد از پیچیدگی بالاتری برخوردار باشد، نقش و اهمیت آن اقتصاد در معادلات جهانی به صورت فزاینده افزایش می‌یابد. اقتصاد ایران سال‌هاست رشد اقتصادی لازم را تجربه نکرده است. شاید تا حدود دو دهه قبل، سوخت‌های فسیلی، مشتقات نفتی و محصولات معدنی و فلزی به واسطه رشد اعجاب‌انگیز چین با اقبال عمومی در سطح جهانی برخوردار بوده‌اند، اما مدت‌ها‌ست دوران پررونق این‌گونه محصولات پایان یافته است. همچنین اعمال تحریم‌ها بر اقتصاد ایران باعث کاسته‌شدن تعداد شرکای اقتصادی ایران شده است. فقدان تعاملات اقتصادی با میزان بالایی از کشورها از یک سو و ارائه محصولات و تولیدات کم‌اهمیت از سوی دیگر، باعث شده است سطح و درجه اهمیت اقتصاد ایران در اقتصاد جهانی تا حد قابل توجهی تنزل یابد. بر اساس داده‌های گمرک در سال 1403 اقلام مؤثر در صادرات غیرنفتی عبارت‌اند از: اتانول، میعانات گازی، بوتان، پروپان، قیر، اوره، پلی‌اتیلن، گاز طبیعی مایع و سنگ‌آهن.

 در مجموع تراز تجاری ایران فاقد تنوع و گوناگونی لازم است. کم‌اهمیت‌بودن اقلام صادراتی ایران، منجر به نادیده‌گرفتن اقتصاد از سوی فعالین حاضر در اقتصاد جهانی می‌شود.

سخن آخر اینکه همان‌طور که همه ابنای بشر از طریق ارتباط با یکدیگر نیازهای خود را مرتفع می‌سازند، کشورها نیز می‌بایست به واسطه تعامل با یکدیگر جایگاه بااهمیتی را در سطح جهانی برای خود فراهم آورند. بر اساس اطلاعات منتشرشده توسط اداره گمرک ایران، دو کشور چین و عراق حدود 50 درصد از کل صادرات ایران را به خود اختصاص داده‌اند. همچنین با نگاهی به آمار صادرات کشور درمی‌یابیم کالاهای صادراتی ایران از تنوع و پیچیدگی لازم برخوردار نیست. به علاوه به این موارد می‌توان به میزان جذب سرمایه‌گذاری خارجی اشاره کرد.

 عدد مربوط به سرمایه‌گذاری خارجی در سال‌های گذشته سالانه حدود یک تا دو میلیارد دلار بوده است. موارد متعدد دیگری مانند رابطه اندک بانکداران ایرانی با بانک‌های جهانی، عدم حضور بنگاه‌های اقتصادی معتبر بین‌المللی در داخل کشور، فقدان رابطه مؤثر میان فعالین اقتصادی داخلی با خارج از کشور و... همگی مبین این مطلب است که نه قلاب اقتصاد ایران به جایی گیر کرده و نه قلاب اقتصاد جهانی به اقتصاد ایران گره خورده است. همین موضوع سبب شده اقتصاد ایران از داشتن دوستانی متعدد با سطح اهمیت جهانی محروم باشد. به گفته یالوم در کتاب «روان‌شناسی اگزیستانسیالیسم»، اگر دوستی نداشته باشی، کسی را از دست نمی‌دهی، آنگاه در مواقع ضروری نیز نمی‌توانی روی کمک دوستان حساب باز کنی.