سوگیری‌های شناختی در ادراک بصری

مریم مرامی: در ۵۰ سال گذشته، روان‌شناسانی مانند دانیل کانمن و آموس تورسکی (برندگان جایزه نوبل) نشان داده‌اند که ادراک انسان اغلب کامل نیست و در عوض بسیار گزینشی است. اکنون آزمایش‌ها تأیید کرده‌اند که فهرست کاملی از نمونه‌های سوگیری‌های شناختی وجود دارد. یکی از مهم‌ترین آنها سوگیری تأیید است. ما اغلب اطلاعات جدید را به‌گونه‌ای پردازش می‌کنیم که باورها و انتظارات ما را تأیید کند. اما تا به حال، محققان نتوانسته‌اند به‌طورکامل توضیح دهند که این تحریف‌ها در چه شرایطی وارد عمل می‌شوند و دقیقا چه زمانی در فرایند ادراکی شروع می‌شوند. مطالعات نشان می‌دهد که مغز از قبل، درک بصری اشیای روی شبکیه را در زمانی که به نفع ما باشد تنظیم می‌کند، به بیانی دیگر ما به‌طور ناخودآگاه می‌بینیم که خیلی چیزها درمورد بقا، رفاه یا سایر علایق ما تحریف شده‌اند. محققان توانستند از طریق یک‌سری آزمایش‌ها ثابت کنند که وقتی زمینه تصمیم‌گیری تغییر می‌کند، مردم چیزهای مشابهی را متفاوت درک می‌کنند. از ۸۶ شرکت‌کننده در این مطالعه خواسته شد تا دو الگوی راه‌راه سیاه و سفید را که به نام تکه‌های گابور شناخته می‌شوند، به‌طور مکرر با یکدیگر مقایسه کنند و بگویند کدام الگو به زاویه ۴۵ درجه نزدیک‌تر است. هدف این بود که تا حد امکان امتیاز کسب کنیم. در راند اول به‌ازای هر پاسخ صحیح ۱۵ امتیاز دریافت کردند. اما در راند دوم، زمینه تصمیم‌گیری تغییر کرد: دیگر اهمیتی نداشت که پاسخ درست یا غلط باشد. در عوض، امتیاز به‌طور مداوم از صفر به ۴۵ افزایش یافت. شرکت‌کنندگان باید در هر دو راند یک چیز را می‌دیدند. آنها واقعا باید هر دو بار به یک نتیجه می‌رسیدند. به این دلیل که وقتی به چیزی نگاه می‌کنیم، شبکیه چشم ما نور منعکس‌شده را به اطلاعات بصری تبدیل می‌کند که از طریق مسیرهای عصبی به مغز ما منتقل می‌شود. در آنجا، آنها با دانش و تجربه قبلی ما مطابقت داده می‌شوند و برای ارائه یک تصویر سه‌بعدی پردازش می‌شوند. اطلاعات بصری در هر دو راند یکسان بود، اما هنگامی که محققان آزمایش را ارزیابی کردند، متوجه شدند که شرکت‌کنندگان در راند دوم، ادراکات خود را برای کسب حداکثر امتیاز تنظیم کرده بودند. اگر آنها واقعا جهان را عینی می‌دیدند، نباید هیچ تفاوتی بین دو راند وجود داشته باشد. ارزیابی شرکت‌کنندگان از زوایای وصله‌های گابور باید هر بار بدون توجه به زمینه تصمیم‌گیری، یکسان باشد. این نشان می‌دهد که مردم به‌طور انعطاف‌پذیر و ناخودآگاه ادراکات خود را زمانی که به نفعشان باشد، تنظیم می‌کنند. محققان استنباط می‌کنند که تحریف‌های شناختی، خطاهایی هستند که باعث می‌شوند قضاوت‌ها و تصمیم‌های نادرست یا غیرمنطقی بگیریم و اصل موضوع را از دست بدهیم. از آنجایی که توانایی‌های شناختی ما محدود است، در واقع منطقی است که ما جهان را به شیوه‌ای تحریف‌شده یا انتخابی درک کنیم. حتی شبکیه چشم اطلاعات مفید را در اولویت قرار می‌دهد. به نظر می‌رسد درک بصری ما بیشتر از آنچه قبلا تصور می‌شد، به کاربرد بالقوه اطلاعات بستگی دارد. در آزمایش دیگری، محققان نشان دادند که شبکیه چشم ما، در حال حاضر سعی می‌کند اطلاعات را به سودمندترین روش ممکن پردازش کند. به محض اینکه به چیزی نگاه می‌کنیم، سعی می‌کنیم منافع خود را به حداکثر برسانیم. این بدان معناست که سوگیری شناختی خیلی قبل از اینکه ما آگاهانه درباره چیزی فکر کنیم شروع می‌شود. به این دلیل که بسیاری از اطلاعات در درک، گم می‌شوند. بنابراین، فیلترکردن، اولویت‌بندی و انتخاب اطلاعات در اسرع وقت برای مغز کارآمدتر است. محققان این نتایج را روی یک عامل هوش مصنوعی آزمایش کردند که تحت آزمایش‌های مشابه به عنوان موضوعات انسانی قرار گرفتند. برای دستیابی به بالاترین امتیاز ممکن در آزمایش، عامل هوش مصنوعی زمانی که پردازش اطلاعات را شروع کرد، تلاش برای نشان‌دادن دقیق جهان را متوقف کرد. عامل، همان سوگیری ادراکی مشاهده‌شده در انسان را نشان داد. سوگیری‌ها، ریشه‌ای عمیق‌تر از آنچه قبلا تصور می‌شد دارند. نتایج این مطالعه ممکن است نور جدیدی را درباره بحث سوگیری‌ها در انسان‌ها و عوامل هوش مصنوعی روشن کند. شاید شناسایی و تغییر این انحرافات بسیار دشوار باشد، زیرا بخشی از ناخودآگاه بینایی ما هستند. آنها قبل از اینکه بتوانیم به چیزی که می‌بینیم فکر کنیم، وارد می‌شوند. این واقعیت که ادراک ما به جای نمایش کامل جهان، برای افزایش منافعمان برنامه‌ریزی شده است، کار را سخت‌تر می‌کند. با این حال، نتایج این مطالعه می‌تواند به ما کمک کند تا راه‌های جدیدی برای شناسایی و اصلاح سوگیری‌ها پیدا کنیم.

جمع‌بندی

بقا، ادراک بصری ما را دیکته می‌کند. درک ما از جهان دقیق‌ترین نیست، بلکه برای بقای ما مفیدترین است. محققان با دستکاری زمینه و پاداش وظایف بصری دریافتند که ادراک بصری ما، حتی در سطح شبکیه، برای به حداکثر رساندن منافع شخصی تغییر می‌کند. این یافته نشان می‌دهد که سوگیری‌های شناختی نه‌تنها ممکن است بر فرایند تصمیم‌گیری ما تأثیر بگذارد، بلکه درک اساسی ما را نیز تغییر می‌دهد. این مطالعه شواهدی ارائه می‌دهد که سوگیری‌های شناختی فقط خطاهایی نیستند که قضاوت‌های نادرست را ایجاد می‌کنند، بلکه درواقع جزء لاینفک استراتژی بقای ما هستند، زیرا به ما امکان می‌دهند به دلیل توانایی‌های شناختی محدودمان، جهان را به روشی انتخابی درک کنیم. علاوه بر ادراک بصری، نتایج مطالعه ممکن است به سایر ادراکات حسی نیز گسترش یابد که نشان می‌دهد تعامل کلی ما با جهان به‌طور قابل توجهی تحت تأثیر زمینه و مزایای بالقوه است، نه فقط یک تفسیر عینی از ورودی‌های حسی. سوگیری‌ها حتی قبل از اینکه ما آگاهانه در مورد آنچه که می‌بینیم فکر کنیم، شروع می‌شود. این واقعیت ممکن است توضیح دهد که چرا شناسایی و تغییر این تحریف‌ها دشوار است و این، ماهیت ریشه‌دار سوگیری‌های شناختی در سیستم‌ ادراکی ما را برجسته می‌کند.