اثر منفي گرمايش زمين بر منابع آب و کشاورزی ايران

بررسی داده‌های اقلیمی حاکی از آن است که دمای کره زمین حتی قبل از وقوع انقلاب صنعتی با گذشت زمان در حال افزایش بوده، ولی میزان این افزایش در طول زمان جزئی و اندک بوده است. بعد از وقوع انقلاب صنعتی، شدت افزایش دما هم‌زمان با رشد و گسترش فعالیت‌های صنعتی از یک دوره زمانی به دوره زمانی بعد فزون‌تر شده است. مهم‌ترین پیامد این رخداد در محدوده عرض جغرافیایی ایران وقوع خشک‌سالی‌های طولانی، سیلاب‌های شدید و ناگهانی، آتش‌سوزی و تخریب جنگل‌ها و مراتع است.انتشار گازهای گلخانه‌ای عامل اصلی تشدید دمای زمین است. مهم‌ترین گازهای گلخانه‌ای اثرگذار بر تشدید این روند، گازهای متان (CH4)، دی‌اکسیدکربن (CO2) و گاز خنده (N2O) است. از بین این گازها متان از پتانسیل افزایش دمای بیشتری برخوردار است، به‌طوری‌که افزایش دمای هر مولکول گاز متان بیش از 300 برابر گاز CO2 و 20 برابر گاز N20 است.بر اساس نتایج مطالعات سازمان جهانی هواشناسی (W.M.O)، دمای کره زمین در طول یک قرن آینده با توجه به عرض جغرافیای مناطق مختلف، بین دو تا پنج درجه افزایش خواهد یافت. این افزایش باعث کاهش بیش از 30 درصد عملکرد برخی از محصولات کشاورزی و افزایش بیش از 30 درصدی میزان تبخیر خواهد شد.بررسی داده‌های بارندگی ثبت‌شده در اکثر ایستگاه‌های هواشناسی نشان می‌دهد که در ایام گذشته بیشترین میزان بارش سالانه در فصل زمستان و عمدتا به شکل برف ماندگار ریزش داشته است. این برف علاوه‌بر اینکه در تغذیه آبخوان‌ها مؤثر بوده، جریان پایه رودخانه‌ها را نیز تقویت و رودخانه‌های دائم را ایجاد می‌کند. اما داده‌های بارندگی ماهانه نشان می‌دهند که در چند دهه گذشته با تغییر روند الگوی بارش روبه‌رو شده‌ایم، به‌طوری‌که عمده این میزان ریزش‌های جوی در فصول بهار و پاییز و با شدت و مدت بیشتری رخ می‌دهد.این تغییر الگوی بارش علاوه‌بر اینکه موجب تبدیل رودخانه‌های دائمی به فصلی می‌شود و سیلاب‌های ناگهانی را به وجود می‌آورد، تغذیه طبیعی آبخوان‌ها را نیز به‌شدت کاهش داده و میزان تبخیر را افزایش و روند شورشدن خاک‌های زراعی را تسریع می‌کند و در نهایت تعادل هیدرولوژیک و اجزای اکوسیستم‌های آبی و خاکی را با پیامدهای ناگواری روبه‌رو می‌کند.از آنجایی که بخش کشاورزی در ایران بیشترین سهم مصرف آب در مقایسه با سایر بخش‌های مصرف را برعهده دارد، آسیب‌پذیری این بخش مهم اقتصادی از این روند افزایش دمای زمین بیشتر از سایر بخش‌های اقتصادی است. بنابراین اولین گام در جهت کاهش پیامدهای ناشی از گرم‌شدن زمین، اتخاذ سیاست‌های اصولی و اعمال مدیریت کارآمد و یکپارچه بر منابع آب، اعم از سطحی و زیرزمینی و سایر منابع طبیعی در محدوده حوضه‌های آبریز است.فعالیت‌های بخش کشاورزی از یک طرف موجب افزایش دمای زمین می‌شود و از طرف دیگر افزایش دمای زمین برای فعالیت‌های کشاورزی پیامدزاست، زیرا با انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از فعالیت‌های کشاورزی دمای زمین افزایش می‌یابد و افزایش دمای زمین نیز موجب شورشدن خاک‌های زراعی، افزایش تبخیر، تغییر در تقویم زراعی، رشد و گسترش آفات و بیماری‌های گیاهی و ایجاد تنش‌های محیطی می‌شود. بنابراین در گام دوم باید ضمن بازنگری در تدوین تقویم دقیق زراعی محصولات مختلف، در تنظیم برنامه‌های کشت متناسب با زمان بارندگی و تغییر الگوی کشت محصولات زراعی با جایگزینی محصولات با مصرف آب کمتر اقداماتی اساسی شود.

*متخصص برنامه‌ریزی آب و محیط زیست

بررسی داده‌های اقلیمی حاکی از آن است که دمای کره زمین حتی قبل از وقوع انقلاب صنعتی با گذشت زمان در حال افزایش بوده، ولی میزان این افزایش در طول زمان جزئی و اندک بوده است. بعد از وقوع انقلاب صنعتی، شدت افزایش دما هم‌زمان با رشد و گسترش فعالیت‌های صنعتی از یک دوره زمانی به دوره زمانی بعد فزون‌تر شده است. مهم‌ترین پیامد این رخداد در محدوده عرض جغرافیایی ایران وقوع خشک‌سالی‌های طولانی، سیلاب‌های شدید و ناگهانی، آتش‌سوزی و تخریب جنگل‌ها و مراتع است.انتشار گازهای گلخانه‌ای عامل اصلی تشدید دمای زمین است. مهم‌ترین گازهای گلخانه‌ای اثرگذار بر تشدید این روند، گازهای متان (CH4)، دی‌اکسیدکربن (CO2) و گاز خنده (N2O) است. از بین این گازها متان از پتانسیل افزایش دمای بیشتری برخوردار است، به‌طوری‌که افزایش دمای هر مولکول گاز متان بیش از 300 برابر گاز CO2 و 20 برابر گاز N20 است.بر اساس نتایج مطالعات سازمان جهانی هواشناسی (W.M.O)، دمای کره زمین در طول یک قرن آینده با توجه به عرض جغرافیای مناطق مختلف، بین دو تا پنج درجه افزایش خواهد یافت. این افزایش باعث کاهش بیش از 30 درصد عملکرد برخی از محصولات کشاورزی و افزایش بیش از 30 درصدی میزان تبخیر خواهد شد.بررسی داده‌های بارندگی ثبت‌شده در اکثر ایستگاه‌های هواشناسی نشان می‌دهد که در ایام گذشته بیشترین میزان بارش سالانه در فصل زمستان و عمدتا به شکل برف ماندگار ریزش داشته است. این برف علاوه‌بر اینکه در تغذیه آبخوان‌ها مؤثر بوده، جریان پایه رودخانه‌ها را نیز تقویت و رودخانه‌های دائم را ایجاد می‌کند. اما داده‌های بارندگی ماهانه نشان می‌دهند که در چند دهه گذشته با تغییر روند الگوی بارش روبه‌رو شده‌ایم، به‌طوری‌که عمده این میزان ریزش‌های جوی در فصول بهار و پاییز و با شدت و مدت بیشتری رخ می‌دهد.این تغییر الگوی بارش علاوه‌بر اینکه موجب تبدیل رودخانه‌های دائمی به فصلی می‌شود و سیلاب‌های ناگهانی را به وجود می‌آورد، تغذیه طبیعی آبخوان‌ها را نیز به‌شدت کاهش داده و میزان تبخیر را افزایش و روند شورشدن خاک‌های زراعی را تسریع می‌کند و در نهایت تعادل هیدرولوژیک و اجزای اکوسیستم‌های آبی و خاکی را با پیامدهای ناگواری روبه‌رو می‌کند.از آنجایی که بخش کشاورزی در ایران بیشترین سهم مصرف آب در مقایسه با سایر بخش‌های مصرف را برعهده دارد، آسیب‌پذیری این بخش مهم اقتصادی از این روند افزایش دمای زمین بیشتر از سایر بخش‌های اقتصادی است. بنابراین اولین گام در جهت کاهش پیامدهای ناشی از گرم‌شدن زمین، اتخاذ سیاست‌های اصولی و اعمال مدیریت کارآمد و یکپارچه بر منابع آب، اعم از سطحی و زیرزمینی و سایر منابع طبیعی در محدوده حوضه‌های آبریز است.فعالیت‌های بخش کشاورزی از یک طرف موجب افزایش دمای زمین می‌شود و از طرف دیگر افزایش دمای زمین برای فعالیت‌های کشاورزی پیامدزاست، زیرا با انتشار گازهای گلخانه‌ای ناشی از فعالیت‌های کشاورزی دمای زمین افزایش می‌یابد و افزایش دمای زمین نیز موجب شورشدن خاک‌های زراعی، افزایش تبخیر، تغییر در تقویم زراعی، رشد و گسترش آفات و بیماری‌های گیاهی و ایجاد تنش‌های محیطی می‌شود. بنابراین در گام دوم باید ضمن بازنگری در تدوین تقویم دقیق زراعی محصولات مختلف، در تنظیم برنامه‌های کشت متناسب با زمان بارندگی و تغییر الگوی کشت محصولات زراعی با جایگزینی محصولات با مصرف آب کمتر اقداماتی اساسی شود.

*متخصص برنامه‌ریزی آب و محیط زیست