نگاهي به مهمترين فراز زندگي سياسي آيتالله هاشميشاهرودي
از مجلس اعلاي عراق تا قوه قضائيه ايران
شرق: از شاگردي آيتالله محمدباقر صدر و حضور در مجلس اعلاي عراق تا رياست قوه قضائيه. اينها از مهمترين فرازهاي زندگي سياسي مرحوم آيتالله هاشميشاهرودي است.
زاده نجف بود و همانجا هم تحصيل كرد و شاگرد مرحوم شهيد آيتالله محمدباقر صدر شد. گفته ميشود كه تنها فردي بود كه حكم مرجعيت با دستخط آيتالله صدر داشت. مرحوم هاشمیشاهرودی عضو هیئت مؤسس و اولین رئیس مجلس اعلا بود که پس از چندی، با ریاست شهید حکیم بهعنوان سخنگوی این مجلس انتخاب شد. برگزاری کنفرانس «جنایات صدام» از مهمترین حرکتهای مجلس اعلای عراق در دهه 60 بود.
آيتالله محققداماد بعد از پايان دوره رياست آيتالله هاشميشاهرودي بر قوه قضائيه، در نامهاي حسرتوار خطاب به او آرزو كرده بود كه ايكاش شاهرودي همان مسير استاد خود، آيتالله محمدباقر صدر را در حوزه ادامه ميداد. در اين نامه آمده بود: «به خاطر دارم نیمه اردیبهشت 1358 برای زیارت عتبات عالیات به نجف اشرف مشرف شدم آيتالله محمدباقر صدر خطاب به اینجانب فرمودند: «این روزها آقای سیدمحمود هاشمی که گویی فرزند من است برای حفظ جانش عراق را به قصد قم ترک کرده است و نوید دادند که ایشان میتواند صدیق همفکر گرانبهایی برای شما باشند». من که نادیده خریدار شده بودم نخستینبار که جنابعالی را در قم زیارت کردم، درست همان یافتم که فرموده بودند... ایکاش در حوزه علمیه به کار تدریس و پژوهش ادامه داده بودید و هرگز به این ورطه خطیر پای نمینهادید و به همان نقطه امید استاد شهید بزرگوارتان واصل میشدید». به نظر ميرسد كه بُعد علمي آيتالله هاشميشاهرودي در اين سالها ذيل چهره سياسي قضائي ايشان كمتر ديده شد. آیتالله مجتهدشبستری به ايلنا گفته است: «ایشان از نظر شخصیت علمی واقعا شخصیت ممتازی بودند، فقیهی بودند کاملا متبحر در علم فقه
و به علم اصول کاملا وارد بودند. آیتالله هاشمیشاهرودی همینطور سالیان متمادی در قم بودند و بعد از آنکه به تهران آمدند کلاس تدریس داشتند و کلاسهای تدریسشان هم پرجمعیت بود. ایشان تأليفاتی در فقه و اصول دارند. ایشان از نظر علمی و حوزوی شخص ممتازی بود و از نظر شخصیت سیاسی هم ایامی که در نجف بود با بعثیها و فرقههای منحرف مبارزه میکردند و در حزب الدعوه فعال بودند. غلامحسین اسماعیلی، رئیس کل دادگستری استان تهران هم درهمينباره گفته است: «ایشان جزء چهرههای شاخص و برجسته علمی و حوزههای علمیه بودند که در عرصه فقاهت و هم نوآوریهای روز حوزه و مسائل اجتماعی اشراف و اطلاعات عمیق و دیدگاههای جدیدی داشتند. ایشان از آغازین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۸ درس خارج را در قم شروع کردند و درسشان از درسهای عمیق و پرمحتوای حوزه علمیه قم بود. ایشان شخصیتی معتقد به مبانی اسلامِ فقاهتی و حکومتی بودند و در بحثهای حاکمیتی اسلام دیدگاههای علمی و کاربردی بسیار روشنی داشتند و حاضر شدند که خودشان را در این جهت وقف کنند».
جمله مشهور آيتالله
آيتالله هاشميشاهرودي در سال 78 بهجاي آيتالله محمد يزدي بر مسند رياست قوه قضائيه نشست. همان زمان جملهاي درباره قوه قضائيه گفت كه تا الان مشهور است. «امروز قوه قضائيه ويرانهای بيش نيست»؛ اين جملهای است که آيتالله هاشمیشاهرودی هنگام دردستگرفتن سکان قوه قضائيه در مردادماه ۱۳۷۸ بر زبان آورد.
احمد زیدآبادی در خاطرهای به همين قضيه اشاره كرده و در كانال تلگرامياش نوشته است: «سیدمحمود هاشمیشاهرودی هنگام انتصابش به ریاست قوه قضائیه اعلام کرد که خرابهای را به ارث برده است. این جمله در آن زمان بسیاری را نسبت به انجام اصلاحات بنیادی در دستگاه قضائي کشور امیدوار کرد و روزنامهنگاران از جمله من، نقد عملکرد قوه قضائیه به قصد اصلاح آن را در دستور کارمان قرار دادیم. با این حال، یکی از اتهامهای من در پرونده سال 1379 تخریب قوه قضائیه بود. در جریان دادگاه، وقتی که سعید مرتضوی با استناد به برخی انتقادات من از قوه قضائیه، آنها را مصداق تبلیغ علیه نظام دانست، در دفاع از خود به سخن آقای شاهرودی اشاره کردم و گفتم؛ اگر نقدهای من علیه دستگاه قضائي تبلیغ علیه نظام است پس سخن رئیس قوه قضائیه در مورد اینکه خرابهای را به ارث برده است، مصداق چیست؟ مرتضوی از این پاسخ برآشفت و گفت: «منظور حضرت آیتالله شاهرودی ساختمانهای قوه قضائیه بوده است!»
حسین علایی، از فرماندهان دوران جنگ، هم در مطلبي نوشته است: «شاخص ارزیابی عملکرد یک دستگاه قضائي ایجاد سیستمی است که علاوهبر رعایت عدالت سیستماتیک، کمتر نیاز به مراجعه حضوری به آن و تشکیل پروندههایی است که رسیدگی به آنها زمان طولانی ببرد. در اوایلی که آیتالله هاشمیشاهرودی به ریاست قوه قضائیه برگزیده شده بود، در حالی که رئیس ستاد مشترک سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودم، به دیدار ایشان رفتم. ایشان سه مطلب را در آن دیدار بیان کرد که بسیار حائز اهمیت است. یکی اینکه دستگاه قوه قضائيه ویرانه است. دیگر اینکه در اسلام زندان نداریم و سوم اینکه برخی از دستگاههای امنیتی در برخی محاکم حاکم هستند و قاضی تحت امر آنهاست. بعدها ایشان این مطالب را در رسانههای عمومی نیز مطرح کرد. الان هم به نظر میرسد که این سه موضوع همچنان از معضلات اساسی دستگاه قضائي است که باعث میشود سالانه حدود ۱۶ میلیون پرونده در بخشهای مختلف دستگاه قضائي تشکیل شود. البته علت خیلی از این موارد به قوانین و مقررات بازمیگردد که نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی میتوانند برای حل آنها گامهای بلندی بردارند. شاخص ارزیابی عملکرد یک دستگاه قضائي
ایجاد سیستمی است که علاوه بر رعایت عدالت سیستماتیک، کمتر نیاز به مراجعه حضوری به آن و تشکیل پروندههایی است که رسیدگی به آنها زمان طولانی ببرد».
آيتالله مجتهد شبستري درباره دوره رياست هشتساله آيتالله هاشميشاهرودي بر رياست قوه قضائيه گفته است: «آیتالله هاشمیشاهرودی وقتی به ایران تشریف آورد باز فعالیتهای سیاسی داشت که مقام معظم رهبری ایشان را برای ریاست قوه قضائیه شایسته دید. ایشان هشت سال در مسند قوه قضائیه بودند و این قوه را به خوبی اداره کردند. ایشان شوراهای حل اختلاف را احیا و خدمات ارزنده شایانی در زمان ریاست قوه قضائیه داشتند، سپس مقام معظم رهبری صلاح دیدند که ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام به ایشان تفویض شود و ایشان را به این سمت معین نمودند».
علیاکبر یساقی رئیس سابق سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی هم همان زمان گفته بود كه: «کاهش ورودی زندانیان یکی از افتخارات سازمان زندانها در دوره مدیریت آیتالله هاشمیشاهرودی است. مسئولان سازمان زندانها اعلام کردهاند اگر برنامههای مربوط به کاهش جمعیت کیفری نبود الان آمار زندانیان میبایست بالای ٢٥٠ هزار نفر بود و اجرای این برنامهها مانع ورود 110 هزار نفر به زندانها شده است. ورودی زندانها در طول پنج سال گذشته به طور میانگین سالانه 600 هزار نفر بوده است اما این آمار در سال گذشته به 425 هزار نفر رسیده است و در واقع ورودی زندانها در حدود 200 هزار نفر نسبت به آغاز پنجساله اخیر کاهش یافته است».
نقدهاي اصلاحطلبان
با اين حال انتقاداتي هم به عملكرد آيتالله هاشميشاهرودي وجود داشت. همان زمان غلامحسين كرباسچي دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی تأیید این نکته از زبان رئیس سابق قوه قضائيه که برخی زندانها خارج از نظارت در کشور وجود دارند را نوعی عدم موفقیت در عملکرد 10 سال گذشته مدیریت این قوه دانسته بود. شهردار اسبق تهران در ادامه با اشاره به این جمله رئيس سابق قوه قضائيه مبنی بر اینکه مثلا فلان اتفاق در زندانهای «ما» رخ نداده گفته بود: «اساسا در کشور مگر زندانی غیر از زندانهای قوه قضائيه هم وجود دارد؟ همه زندانها باید تحت نظر و نظارت دستگاه قضا باشند. بیان چنین مسائلی خود نشانه نوعی عدم موفقیت در این قوه پس از گذشت 10 سال است». کرباسچی گفته بود: «هاشمیشاهرودی در جلسه معارفه خود و در مصاحبهای گفت که قوه قضائيه یک ویرانه بود و ما میخواهیم آن را آباد کنیم. اکنون بعد از 10 سال باید دید اگر هاشمیشاهرودی اراده آبادی این ویرانه را داشتند، به چه میزان توانستند در جهت آبادی آن عمل کنند؟ الان در چه مرحلهای هستیم و آیا آن آبادانی لازم تحقق پیدا کرده یا نه باید آقایان آمار و ارقام را توجه کنند. آیا تعداد پروندهها و نوبت رسیدگی
کم شده؟ تعداد زندانیان پایین آمده؟ میزان رضایت مردم از دادگاهها افزایش یافته؟» يکی از برنامههای قوه قضائیه در دوره ریاست هاشمیشاهرودی تحت عنوان توسعه قضائي، تدوین 25 لايحه قضائي بود. مانند لایحه قانون مجازات اسلامی (کلیات، حدود، قصاص و دیات) که تحت عنوان قانون مجازات اسلامی در سال ۱۳۹۲ به تصویب نهایی مجلس رسید، لایحه آیین دادرسی کیفری که تحت عنوان قانون اصلاح قانون آیین دادرسی کیفری در سال ۱۳۹۴ به تصویب مجلس رسید، لایحه رسیدگی به جرائم اطفال و نوجوانان؛ بعدا در قالب موادی از قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید، لایحه پیشگیری از وقوع جرم که تحت عنوان قانون پیشگیری از وقوع جرم در سال ۱۳۹۴ به تصویب مجلس رسید، لایحه جرائم رایانهای که تحت عنوان قانون جرائم رایانهای در سال ۱۳۸۸ به تصویب مجلس رسید، قانون شوراهای حل اختلاف که ابتدا در سال ۱۳۸۷ برای اجرای آزمایشی به تصویب مجلس رسید و نهایتا در سال ۱۳۹۴ به تصویب نهایی رسید، لایحه حمایت از اطفال و نوجوانان که تحت عنوان قانون حمایت از اطفال و نوجوانان در سال ۱۳۹۷ در حال تصویب در مجلس است، لایحه اصلاح قانون آیین دادرسی
مدنی، لایحه اصلاح قانون تعزیرات حکومتی، لایحه اصلاح قانون صدور چک و... .
کسی که خطایی کرده، نباید از نظام اخراج شود
رخدادهاي سال 88 بهويژه ماجراي كهريزك درست در ماههاي پاياني رياست آيتالله هاشميشاهرودي بر قوه قضائيه رخ داد. درینجفآبادی دادستان وقت همان زمان از دستور آیتالله هاشمیشاهرودی مبنی بر تعیینتکلیفکردن بازداشتشدگان خبر داد و گفت: «روند رسیدگی به پرونده بازداشتشدگان به سرعت انجام شده و این روند ادامه دارد. علیرضا جمشیدی سخنگوی وقت قوه قضائیه درباره جزئيات اين دستور كه در جلسه مسئولان عالی قضائي براي تعيين تكليف بازداشتيها صادر شده بود، گفته بود كه رئيس قوه گفته است در مدت یک هفته نسبت به تعیین تکلیف زندانیان حوادث اخیر و آزادی افرادی که جرمشان در حدی نیست که در زندان بمانند اقدام شود.
او گفته بود: «مسئولان عالی قضائي به ریاست آیتالله هاشمیشاهرودی به بررسی وضعیت حوادث اخیر و روند رسیدگی به وضعیت زندانیان پرداختند و هیئت سهنفره قضائي متشکل از معاون اول قوه قضائیه، دادستان کل کشور و رئیس سازمان بازرسی که از سوی قوه قضائیه مأمور بررسی وضعیت زندانیان و حوادث اخیر بودند، گزارش خود را ارائه کردند». دستورات هاشمي شاهرودي اینچنین بود:
1- دادستان تهران موظف است ظرف مدت یک هفته نسبت به سرعتبخشی به روند بررسی وضعیت زندانیان و تعیین تکلیف آنان اقدام کند تا تمامی کسانی که جرمشان در حدی نیست که بازداشت باشند، با قرارهای مناسب آزاد شوند؛ بهگونهای که بازداشتیهای حوادث اخیر به حداقل ممکن برسند.
2- هیئت سهنفره قضائي یا نمایندگان آنان موظف هستند با تمام زندانیان حوادث اخیر ملاقات و از وضعیت آنان و نیز از روند بازجوییها و رعایت حقوق شهروندی این زندانیان گزارشی تهیه و در اسرع وقت به رئیس قوه قضائیه ارائه کنند. رئیس سازمان بازرسی کل کشور نیز موظف شد شرایط رعایت حقوق شهروندی زندانیان و نحوه نگهداری آنان را بررسی و گزارشی از وضعیت بازداشتگاهها و بازداشتیان حوادث اخیر به رئیس قوه قضائیه ارائه کند تا مشکلات مرتفع شود.
3- با تشکیل شعبی در دادگستری استان تهران و در صورت نیاز در دادگستریهای سراسر کشور و نیز سازمان قضائي نیروهای مسلح شکایت تمام افراد بیگناهی که در حوادث اخیر مورد ضربوشتم و تخریب اموال قرار گرفتهاند یا صدمات جانی و مالی دیدهاند، دریافت و به آنها رسیدگی شود.
رئيس سابق قوه قضائيه در مراسم توديع و معارفعه خود تأكيد كرده بود: «مسئولان عالی دستگاه قضائي و مدیریت عالی این قوه باید استقلال قوه را از جریانات سیاسی حفظ كنند، چون ما در این قوه مسئولیت خطیری داریم و پرونده افراد حقیقی و حقوقی در دست ماست. عدم استقلال قوه قضائيه باعث میشود كه انگیزههای عمومی اجرای عدالت و مسیر صحیح مدیریت قضائي در معرض خطر قرار گیرد». او با بیان اینكه قوه قضائیه در این دهه مستقل بوده و همین استقلال از افتخارات گرانسنگ دستگاه قضائي است، گفته بود: «اصلاحات در دستگاه قضائي بسیار مهم است ولی در بعد قضائي اصلاح و تحول كار سختی بهشمار میرود. مدیران دستگاه قضائي اشخاص فاضلی هستند و اساسا تحول در زمینههای مسائل تخصصی كار سادهای نیست».
هاشمیشاهرودی در انتها هم گفته بود: «در اواخر دوره فعالیت متوجه امری شدیم و آن این است كه با همه اقدامات ارزنده و زیرساختهایی كه خروجی خدمات قضائي را دوچندان كرده ولی این احساس وجود دارد كه آن امنیت قضائي لازم ایجاد نشده است و هنوز ورودی پروندهها زیاد، تخلفات زیاد و تضییع حقوق زیاد است و همچنین هر معاملهای كه انجام میشود و هر دسته چكی كه داده میشود، به دنبال آن پروندهای تشكیل میشود. در آن جامعهای عدالت اسلامی و امنیت حقوقی وجود دارد كه جرم، تخلف، تضییع حقوق و اختلاف در آن نباشد؛ یعنی از این مباحث جلوگیری شود و باید توجه داشت كه پیشگیری فقط مربوط به قوه قضائیه نیست و به همه قوا نیز مربوط میشود».
آیتالله هاشمیشاهرودی خرداد 88 هم به مناسبت سالگرد ارتحال امام گفتوگويي با سايت جماران داشت. او آنجا گفته بود: «راه نخست حل اختلافات گفتوگوی بیپرده گروههای سیاسی است. یکی دیگر از عوامل مهم وحدت، تشکیل کارگروههای مشترک و شرکتدادن همگان در برنامهریزیهای کشور است. بدونشک گفتمان و مباحثه در فضای حسن ظن میتواند مؤثر باشد. باید حداقل اعتماد طرفین ایجاد شود تا با هم گفتوگو کنند. علما، روحانیون، بزرگان، نخبگان، رهبر انقلاب و مراجع باید این فضای اعتماد را ایجاد کنند. راه گفتمان است. گلهمندیها در جلسات گفتوگو حل میشود. اگر این حسن ظن ایجاد شود، همه میفهمند مسائل آنگونه که در ذهنشان هست، نیست. اختلاف افراد و گروهها بر اثر دوربودن آنها و وجود برخی واسطهها که مسائل را بزرگ میکنند، زیاد میشود، بعد که اینها به هم میرسند، میبینند همه آنها مبالغهبودن موضوع و جور دیگری بوده است. یکی از عوامل مهم وحدت، تشکیل کارگروههای مشترک و شرکتدادن همگان در برنامهریزیهای کشور است؛ این کار اعتماد همه را جلب میکند. اینکه پیامبر(ص) برخی اوقات کار را به دست کسی میداد که میدانست این کاره نیست، به این دلیل بود
که میخواست این فرد را همراه کند. گذشت و اغماض و شرح صدر خیلی مهم است. سر هر مسئله جزئی نباید حساسیت نشان داد. اینکه کسی خطایی کرده، نباید از نظام اخراج شود. باید از همه استفاده شود. از هر چیزی در جای خودش و از هر نیرویی که بتوان از او برای انقلاب استفاده کرد، باید بهرهبرداری کرد.
آیتالله هاشمیشاهرودی بعد از تحويل مسند قوه قضائيه جهت کار فقهی، حوزوی و مرجعیت راهي قم شد. او مؤسس و رئیس هیئتامنای دانشگاه عدالت هم بود. آیتالله هاشمیشاهرودی، نماینده مردم استان خراسان رضوی در مجلس خبرگان هم بود و بیت او در خیابانی منتهی به حرم امام رضا(ع) در مشهد قرار دارد. او سال گذشته هم به رياست مجمع تشخيص مصلحت نظام منصوب شد كه به علت وخامت بيماري خود بهندرت در جلسات مجمع شركت ميكرد.
شرق: از شاگردي آيتالله محمدباقر صدر و حضور در مجلس اعلاي عراق تا رياست قوه قضائيه. اينها از مهمترين فرازهاي زندگي سياسي مرحوم آيتالله هاشميشاهرودي است.
زاده نجف بود و همانجا هم تحصيل كرد و شاگرد مرحوم شهيد آيتالله محمدباقر صدر شد. گفته ميشود كه تنها فردي بود كه حكم مرجعيت با دستخط آيتالله صدر داشت. مرحوم هاشمیشاهرودی عضو هیئت مؤسس و اولین رئیس مجلس اعلا بود که پس از چندی، با ریاست شهید حکیم بهعنوان سخنگوی این مجلس انتخاب شد. برگزاری کنفرانس «جنایات صدام» از مهمترین حرکتهای مجلس اعلای عراق در دهه 60 بود.
آيتالله محققداماد بعد از پايان دوره رياست آيتالله هاشميشاهرودي بر قوه قضائيه، در نامهاي حسرتوار خطاب به او آرزو كرده بود كه ايكاش شاهرودي همان مسير استاد خود، آيتالله محمدباقر صدر را در حوزه ادامه ميداد. در اين نامه آمده بود: «به خاطر دارم نیمه اردیبهشت 1358 برای زیارت عتبات عالیات به نجف اشرف مشرف شدم آيتالله محمدباقر صدر خطاب به اینجانب فرمودند: «این روزها آقای سیدمحمود هاشمی که گویی فرزند من است برای حفظ جانش عراق را به قصد قم ترک کرده است و نوید دادند که ایشان میتواند صدیق همفکر گرانبهایی برای شما باشند». من که نادیده خریدار شده بودم نخستینبار که جنابعالی را در قم زیارت کردم، درست همان یافتم که فرموده بودند... ایکاش در حوزه علمیه به کار تدریس و پژوهش ادامه داده بودید و هرگز به این ورطه خطیر پای نمینهادید و به همان نقطه امید استاد شهید بزرگوارتان واصل میشدید». به نظر ميرسد كه بُعد علمي آيتالله هاشميشاهرودي در اين سالها ذيل چهره سياسي قضائي ايشان كمتر ديده شد. آیتالله مجتهدشبستری به ايلنا گفته است: «ایشان از نظر شخصیت علمی واقعا شخصیت ممتازی بودند، فقیهی بودند کاملا متبحر در علم فقه
و به علم اصول کاملا وارد بودند. آیتالله هاشمیشاهرودی همینطور سالیان متمادی در قم بودند و بعد از آنکه به تهران آمدند کلاس تدریس داشتند و کلاسهای تدریسشان هم پرجمعیت بود. ایشان تأليفاتی در فقه و اصول دارند. ایشان از نظر علمی و حوزوی شخص ممتازی بود و از نظر شخصیت سیاسی هم ایامی که در نجف بود با بعثیها و فرقههای منحرف مبارزه میکردند و در حزب الدعوه فعال بودند. غلامحسین اسماعیلی، رئیس کل دادگستری استان تهران هم درهمينباره گفته است: «ایشان جزء چهرههای شاخص و برجسته علمی و حوزههای علمیه بودند که در عرصه فقاهت و هم نوآوریهای روز حوزه و مسائل اجتماعی اشراف و اطلاعات عمیق و دیدگاههای جدیدی داشتند. ایشان از آغازین روزهای پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۸ درس خارج را در قم شروع کردند و درسشان از درسهای عمیق و پرمحتوای حوزه علمیه قم بود. ایشان شخصیتی معتقد به مبانی اسلامِ فقاهتی و حکومتی بودند و در بحثهای حاکمیتی اسلام دیدگاههای علمی و کاربردی بسیار روشنی داشتند و حاضر شدند که خودشان را در این جهت وقف کنند».
جمله مشهور آيتالله
آيتالله هاشميشاهرودي در سال 78 بهجاي آيتالله محمد يزدي بر مسند رياست قوه قضائيه نشست. همان زمان جملهاي درباره قوه قضائيه گفت كه تا الان مشهور است. «امروز قوه قضائيه ويرانهای بيش نيست»؛ اين جملهای است که آيتالله هاشمیشاهرودی هنگام دردستگرفتن سکان قوه قضائيه در مردادماه ۱۳۷۸ بر زبان آورد.
احمد زیدآبادی در خاطرهای به همين قضيه اشاره كرده و در كانال تلگرامياش نوشته است: «سیدمحمود هاشمیشاهرودی هنگام انتصابش به ریاست قوه قضائیه اعلام کرد که خرابهای را به ارث برده است. این جمله در آن زمان بسیاری را نسبت به انجام اصلاحات بنیادی در دستگاه قضائي کشور امیدوار کرد و روزنامهنگاران از جمله من، نقد عملکرد قوه قضائیه به قصد اصلاح آن را در دستور کارمان قرار دادیم. با این حال، یکی از اتهامهای من در پرونده سال 1379 تخریب قوه قضائیه بود. در جریان دادگاه، وقتی که سعید مرتضوی با استناد به برخی انتقادات من از قوه قضائیه، آنها را مصداق تبلیغ علیه نظام دانست، در دفاع از خود به سخن آقای شاهرودی اشاره کردم و گفتم؛ اگر نقدهای من علیه دستگاه قضائي تبلیغ علیه نظام است پس سخن رئیس قوه قضائیه در مورد اینکه خرابهای را به ارث برده است، مصداق چیست؟ مرتضوی از این پاسخ برآشفت و گفت: «منظور حضرت آیتالله شاهرودی ساختمانهای قوه قضائیه بوده است!»
حسین علایی، از فرماندهان دوران جنگ، هم در مطلبي نوشته است: «شاخص ارزیابی عملکرد یک دستگاه قضائي ایجاد سیستمی است که علاوهبر رعایت عدالت سیستماتیک، کمتر نیاز به مراجعه حضوری به آن و تشکیل پروندههایی است که رسیدگی به آنها زمان طولانی ببرد. در اوایلی که آیتالله هاشمیشاهرودی به ریاست قوه قضائیه برگزیده شده بود، در حالی که رئیس ستاد مشترک سپاه پاسداران انقلاب اسلامی بودم، به دیدار ایشان رفتم. ایشان سه مطلب را در آن دیدار بیان کرد که بسیار حائز اهمیت است. یکی اینکه دستگاه قوه قضائيه ویرانه است. دیگر اینکه در اسلام زندان نداریم و سوم اینکه برخی از دستگاههای امنیتی در برخی محاکم حاکم هستند و قاضی تحت امر آنهاست. بعدها ایشان این مطالب را در رسانههای عمومی نیز مطرح کرد. الان هم به نظر میرسد که این سه موضوع همچنان از معضلات اساسی دستگاه قضائي است که باعث میشود سالانه حدود ۱۶ میلیون پرونده در بخشهای مختلف دستگاه قضائي تشکیل شود. البته علت خیلی از این موارد به قوانین و مقررات بازمیگردد که نمایندگان محترم مجلس شورای اسلامی میتوانند برای حل آنها گامهای بلندی بردارند. شاخص ارزیابی عملکرد یک دستگاه قضائي
ایجاد سیستمی است که علاوه بر رعایت عدالت سیستماتیک، کمتر نیاز به مراجعه حضوری به آن و تشکیل پروندههایی است که رسیدگی به آنها زمان طولانی ببرد».
آيتالله مجتهد شبستري درباره دوره رياست هشتساله آيتالله هاشميشاهرودي بر رياست قوه قضائيه گفته است: «آیتالله هاشمیشاهرودی وقتی به ایران تشریف آورد باز فعالیتهای سیاسی داشت که مقام معظم رهبری ایشان را برای ریاست قوه قضائیه شایسته دید. ایشان هشت سال در مسند قوه قضائیه بودند و این قوه را به خوبی اداره کردند. ایشان شوراهای حل اختلاف را احیا و خدمات ارزنده شایانی در زمان ریاست قوه قضائیه داشتند، سپس مقام معظم رهبری صلاح دیدند که ریاست مجمع تشخیص مصلحت نظام به ایشان تفویض شود و ایشان را به این سمت معین نمودند».
علیاکبر یساقی رئیس سابق سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی هم همان زمان گفته بود كه: «کاهش ورودی زندانیان یکی از افتخارات سازمان زندانها در دوره مدیریت آیتالله هاشمیشاهرودی است. مسئولان سازمان زندانها اعلام کردهاند اگر برنامههای مربوط به کاهش جمعیت کیفری نبود الان آمار زندانیان میبایست بالای ٢٥٠ هزار نفر بود و اجرای این برنامهها مانع ورود 110 هزار نفر به زندانها شده است. ورودی زندانها در طول پنج سال گذشته به طور میانگین سالانه 600 هزار نفر بوده است اما این آمار در سال گذشته به 425 هزار نفر رسیده است و در واقع ورودی زندانها در حدود 200 هزار نفر نسبت به آغاز پنجساله اخیر کاهش یافته است».
نقدهاي اصلاحطلبان
با اين حال انتقاداتي هم به عملكرد آيتالله هاشميشاهرودي وجود داشت. همان زمان غلامحسين كرباسچي دبیرکل حزب کارگزاران سازندگی تأیید این نکته از زبان رئیس سابق قوه قضائيه که برخی زندانها خارج از نظارت در کشور وجود دارند را نوعی عدم موفقیت در عملکرد 10 سال گذشته مدیریت این قوه دانسته بود. شهردار اسبق تهران در ادامه با اشاره به این جمله رئيس سابق قوه قضائيه مبنی بر اینکه مثلا فلان اتفاق در زندانهای «ما» رخ نداده گفته بود: «اساسا در کشور مگر زندانی غیر از زندانهای قوه قضائيه هم وجود دارد؟ همه زندانها باید تحت نظر و نظارت دستگاه قضا باشند. بیان چنین مسائلی خود نشانه نوعی عدم موفقیت در این قوه پس از گذشت 10 سال است». کرباسچی گفته بود: «هاشمیشاهرودی در جلسه معارفه خود و در مصاحبهای گفت که قوه قضائيه یک ویرانه بود و ما میخواهیم آن را آباد کنیم. اکنون بعد از 10 سال باید دید اگر هاشمیشاهرودی اراده آبادی این ویرانه را داشتند، به چه میزان توانستند در جهت آبادی آن عمل کنند؟ الان در چه مرحلهای هستیم و آیا آن آبادانی لازم تحقق پیدا کرده یا نه باید آقایان آمار و ارقام را توجه کنند. آیا تعداد پروندهها و نوبت رسیدگی
کم شده؟ تعداد زندانیان پایین آمده؟ میزان رضایت مردم از دادگاهها افزایش یافته؟» يکی از برنامههای قوه قضائیه در دوره ریاست هاشمیشاهرودی تحت عنوان توسعه قضائي، تدوین 25 لايحه قضائي بود. مانند لایحه قانون مجازات اسلامی (کلیات، حدود، قصاص و دیات) که تحت عنوان قانون مجازات اسلامی در سال ۱۳۹۲ به تصویب نهایی مجلس رسید، لایحه آیین دادرسی کیفری که تحت عنوان قانون اصلاح قانون آیین دادرسی کیفری در سال ۱۳۹۴ به تصویب مجلس رسید، لایحه رسیدگی به جرائم اطفال و نوجوانان؛ بعدا در قالب موادی از قانون مجازات اسلامی و قانون آیین دادرسی کیفری به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید، لایحه پیشگیری از وقوع جرم که تحت عنوان قانون پیشگیری از وقوع جرم در سال ۱۳۹۴ به تصویب مجلس رسید، لایحه جرائم رایانهای که تحت عنوان قانون جرائم رایانهای در سال ۱۳۸۸ به تصویب مجلس رسید، قانون شوراهای حل اختلاف که ابتدا در سال ۱۳۸۷ برای اجرای آزمایشی به تصویب مجلس رسید و نهایتا در سال ۱۳۹۴ به تصویب نهایی رسید، لایحه حمایت از اطفال و نوجوانان که تحت عنوان قانون حمایت از اطفال و نوجوانان در سال ۱۳۹۷ در حال تصویب در مجلس است، لایحه اصلاح قانون آیین دادرسی
مدنی، لایحه اصلاح قانون تعزیرات حکومتی، لایحه اصلاح قانون صدور چک و... .
کسی که خطایی کرده، نباید از نظام اخراج شود
رخدادهاي سال 88 بهويژه ماجراي كهريزك درست در ماههاي پاياني رياست آيتالله هاشميشاهرودي بر قوه قضائيه رخ داد. درینجفآبادی دادستان وقت همان زمان از دستور آیتالله هاشمیشاهرودی مبنی بر تعیینتکلیفکردن بازداشتشدگان خبر داد و گفت: «روند رسیدگی به پرونده بازداشتشدگان به سرعت انجام شده و این روند ادامه دارد. علیرضا جمشیدی سخنگوی وقت قوه قضائیه درباره جزئيات اين دستور كه در جلسه مسئولان عالی قضائي براي تعيين تكليف بازداشتيها صادر شده بود، گفته بود كه رئيس قوه گفته است در مدت یک هفته نسبت به تعیین تکلیف زندانیان حوادث اخیر و آزادی افرادی که جرمشان در حدی نیست که در زندان بمانند اقدام شود.
او گفته بود: «مسئولان عالی قضائي به ریاست آیتالله هاشمیشاهرودی به بررسی وضعیت حوادث اخیر و روند رسیدگی به وضعیت زندانیان پرداختند و هیئت سهنفره قضائي متشکل از معاون اول قوه قضائیه، دادستان کل کشور و رئیس سازمان بازرسی که از سوی قوه قضائیه مأمور بررسی وضعیت زندانیان و حوادث اخیر بودند، گزارش خود را ارائه کردند». دستورات هاشمي شاهرودي اینچنین بود:
1- دادستان تهران موظف است ظرف مدت یک هفته نسبت به سرعتبخشی به روند بررسی وضعیت زندانیان و تعیین تکلیف آنان اقدام کند تا تمامی کسانی که جرمشان در حدی نیست که بازداشت باشند، با قرارهای مناسب آزاد شوند؛ بهگونهای که بازداشتیهای حوادث اخیر به حداقل ممکن برسند.
2- هیئت سهنفره قضائي یا نمایندگان آنان موظف هستند با تمام زندانیان حوادث اخیر ملاقات و از وضعیت آنان و نیز از روند بازجوییها و رعایت حقوق شهروندی این زندانیان گزارشی تهیه و در اسرع وقت به رئیس قوه قضائیه ارائه کنند. رئیس سازمان بازرسی کل کشور نیز موظف شد شرایط رعایت حقوق شهروندی زندانیان و نحوه نگهداری آنان را بررسی و گزارشی از وضعیت بازداشتگاهها و بازداشتیان حوادث اخیر به رئیس قوه قضائیه ارائه کند تا مشکلات مرتفع شود.
3- با تشکیل شعبی در دادگستری استان تهران و در صورت نیاز در دادگستریهای سراسر کشور و نیز سازمان قضائي نیروهای مسلح شکایت تمام افراد بیگناهی که در حوادث اخیر مورد ضربوشتم و تخریب اموال قرار گرفتهاند یا صدمات جانی و مالی دیدهاند، دریافت و به آنها رسیدگی شود.
رئيس سابق قوه قضائيه در مراسم توديع و معارفعه خود تأكيد كرده بود: «مسئولان عالی دستگاه قضائي و مدیریت عالی این قوه باید استقلال قوه را از جریانات سیاسی حفظ كنند، چون ما در این قوه مسئولیت خطیری داریم و پرونده افراد حقیقی و حقوقی در دست ماست. عدم استقلال قوه قضائيه باعث میشود كه انگیزههای عمومی اجرای عدالت و مسیر صحیح مدیریت قضائي در معرض خطر قرار گیرد». او با بیان اینكه قوه قضائیه در این دهه مستقل بوده و همین استقلال از افتخارات گرانسنگ دستگاه قضائي است، گفته بود: «اصلاحات در دستگاه قضائي بسیار مهم است ولی در بعد قضائي اصلاح و تحول كار سختی بهشمار میرود. مدیران دستگاه قضائي اشخاص فاضلی هستند و اساسا تحول در زمینههای مسائل تخصصی كار سادهای نیست».
هاشمیشاهرودی در انتها هم گفته بود: «در اواخر دوره فعالیت متوجه امری شدیم و آن این است كه با همه اقدامات ارزنده و زیرساختهایی كه خروجی خدمات قضائي را دوچندان كرده ولی این احساس وجود دارد كه آن امنیت قضائي لازم ایجاد نشده است و هنوز ورودی پروندهها زیاد، تخلفات زیاد و تضییع حقوق زیاد است و همچنین هر معاملهای كه انجام میشود و هر دسته چكی كه داده میشود، به دنبال آن پروندهای تشكیل میشود. در آن جامعهای عدالت اسلامی و امنیت حقوقی وجود دارد كه جرم، تخلف، تضییع حقوق و اختلاف در آن نباشد؛ یعنی از این مباحث جلوگیری شود و باید توجه داشت كه پیشگیری فقط مربوط به قوه قضائیه نیست و به همه قوا نیز مربوط میشود».
آیتالله هاشمیشاهرودی خرداد 88 هم به مناسبت سالگرد ارتحال امام گفتوگويي با سايت جماران داشت. او آنجا گفته بود: «راه نخست حل اختلافات گفتوگوی بیپرده گروههای سیاسی است. یکی دیگر از عوامل مهم وحدت، تشکیل کارگروههای مشترک و شرکتدادن همگان در برنامهریزیهای کشور است. بدونشک گفتمان و مباحثه در فضای حسن ظن میتواند مؤثر باشد. باید حداقل اعتماد طرفین ایجاد شود تا با هم گفتوگو کنند. علما، روحانیون، بزرگان، نخبگان، رهبر انقلاب و مراجع باید این فضای اعتماد را ایجاد کنند. راه گفتمان است. گلهمندیها در جلسات گفتوگو حل میشود. اگر این حسن ظن ایجاد شود، همه میفهمند مسائل آنگونه که در ذهنشان هست، نیست. اختلاف افراد و گروهها بر اثر دوربودن آنها و وجود برخی واسطهها که مسائل را بزرگ میکنند، زیاد میشود، بعد که اینها به هم میرسند، میبینند همه آنها مبالغهبودن موضوع و جور دیگری بوده است. یکی از عوامل مهم وحدت، تشکیل کارگروههای مشترک و شرکتدادن همگان در برنامهریزیهای کشور است؛ این کار اعتماد همه را جلب میکند. اینکه پیامبر(ص) برخی اوقات کار را به دست کسی میداد که میدانست این کاره نیست، به این دلیل بود
که میخواست این فرد را همراه کند. گذشت و اغماض و شرح صدر خیلی مهم است. سر هر مسئله جزئی نباید حساسیت نشان داد. اینکه کسی خطایی کرده، نباید از نظام اخراج شود. باید از همه استفاده شود. از هر چیزی در جای خودش و از هر نیرویی که بتوان از او برای انقلاب استفاده کرد، باید بهرهبرداری کرد.
آیتالله هاشمیشاهرودی بعد از تحويل مسند قوه قضائيه جهت کار فقهی، حوزوی و مرجعیت راهي قم شد. او مؤسس و رئیس هیئتامنای دانشگاه عدالت هم بود. آیتالله هاشمیشاهرودی، نماینده مردم استان خراسان رضوی در مجلس خبرگان هم بود و بیت او در خیابانی منتهی به حرم امام رضا(ع) در مشهد قرار دارد. او سال گذشته هم به رياست مجمع تشخيص مصلحت نظام منصوب شد كه به علت وخامت بيماري خود بهندرت در جلسات مجمع شركت ميكرد.