بیم و امید در بغداد

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

 آخرین سرباز آمریکایی پس از گذشت نزدیک به ۲۴ سال از عراق خارج شد. با وجود اینکه دولت عراق سعی دارد تا خروج سربازان را به‌ عنوان یک دستاورد سیاسی و حقوقی جا بیندازد، بسیاری معتقدند واشینگتن کماکان سلاحی بسیار قدرتمند، یعنی نفوذ را در این کشور در دست دارد. در حقیقت حالا واشینگتن می‌تواند با استفاده از نفوذ خود در شریان‌های درآمد نفتی و زیرساخت‌های مالی، سیاست در بغداد را کنترل کند.

‌لحظه نهایی حضور آمریکایی‌ها در عراق

مأموریت نظامی آمریکا که بیش از دو دهه سرنوشت عراق را رقم زده بود، به پایان رسید. با این حال، خروج نیروها آن علامت ‌سؤالی را که از سال ۲۰۰۳ بر فراز این کشور سایه انداخته بود، برطرف نکرد، بلکه فقط شکل آن را تغییر داد. عراق پیش از این هم خروج آمریکایی‌ها را جشن گرفته است. در دسامبر ۲۰۱۱، آخرین سربازان آمریکایی از مرز کویت گذشتند و ایالات متحده رسما پایان جنگ را رقم زد، اما هنوز سه سال نگذشته بود که داعش موصل را تصرف کرد، ارتش عراق در بخش‌های وسیعی از شمال از هم فروپاشید و نیروهای آمریکایی دوباره به عراق بازگشتند. امروز مسئله دیگر این نیست که آیا عراق می‌تواند بدون حضور سربازان آمریکایی دوام بیاورد یا خیر؛ مسئله این است که آیا عراق در شرایط کنونی می‌تواند به حاکمیت واقعی برسد، آن‌هم در حالی که امنیت داخلی‌اش متزلزل است، اقتصادش به نفت وابستگی دارد و شریان‌های مالی زیرپوستی این اقتصاد هنوز از قلب ایالات متحده می‌گذرد؟ آیا عراق در صورت بروز رخدادهایی همچون داعش و گسترش تروریسم، آماده است از خود دفاع کند؟ آیا صحنه خروج آخرین آمریکایی از عراق به معنای قطع‌شدن وابستگی بغداد به واشینگتن است؟ روز ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۶، در پایگاهی هوایی در حومه اربیل، آخرین هواپیمای ترابری سی-۱۷ بدون هیچ هیاهویی از روی باند برخاست. نه پرچمی در مراسمی دراماتیک پایین کشیده شد و نه ژنرال‌های آمریکایی برای خبرنگاران منتظر سخنرانی کردند. برای ۲۴ سال، حضور نیروهای آمریکایی اصلی‌ترین و پرتنش‌ترین کانون جاذبه در سیاست عراق بود. وقتی چرخ‌های آن آخرین هواپیمای ترابری از روی باند بلند شد، چنین دورانی به‌طور رسمی به پایان رسید. نشریه عرب‌ویکلی فضا را در بغداد این‌گونه توضیح داده است: علی الزیدی، نخست‌وزیر عراق، چهار روز تعطیلی ملی تحت عنوان «روزهای حاکمیت» اعلام کرد که با رژه‌های نظامی باشکوه در منطقه سبز همراه بود. هزاران عراقی در خطوط خیابان‌ها صف کشیده‌ بودند، پرچم‌های ملی را زیر آسمانی که با نورافشانی‌های روزانه روشن شده بود‌ تکان می‌دادند و بلندگوهای دولتی سرودهای آزادی پخش می‌کردند. برای مردم حاضر در خیابان، عراق بالاخره ملتی بود که دوباره متولد شده و برای اولین بار در طول یک نسل، از لوث وجود اشغالگران خارجی پاک شده است. اما با فروکش‌کردن پژواک آتش‌بازی‌ها در هوای کویر، سؤالات بی‌شماری درباره آینده عراق باقی ماند.

دوران گذار به روایت واشینگتن

روایت ایالات متحده درباره خروج نیروها از عراق متفاوت از صدای بغداد است. در موضع‌گیری‌های رسمی، واشینگتن آنچه را در پیش است، رها‌کردن عراق نمی‌نامد، بلکه آن را یک دوران گذار می‌خواند. مأموریت عملیات «عزم راسخ» در داخل خاک عراق به پایان رسیده، اما ستاد مشترک این نیروی عملیاتی به اردن منتقل شده و ایالات متحده در حال حرکت به سمت یک رابطه دفاعی دوجانبه با بغداد است. مقامات آمریکایی همچنین روشن کرده‌اند آموزش‌های هدفمند و همکاری‌های اطلاعاتی همچنان ادامه خواهد داشت. طبق چارچوب مالی ایجادشده پس از تهاجم سال ۲۰۰۳، تک‌تک دلارهایی که عراق از صادرات عظیم نفت خام خود به دست می‌آورد که ۹۰ درصد از بودجه دولت را تشکیل می‌دهد، به‌طور مستقیم‌ به حسابی در نیویورک واریز می‌شود. این موضوع بغداد را همچون گروگانی در دست ایالات متحده نگه می‌دارد.

سیاست‌مداران مشغول کار هستند

برخی از ناظران معتقدند رهبرانی همچون علی الزیدی، بیش از آنچه باید، در بغداد از دستورات واشینگتن پیروی می‌کنند. او نخست‌وزیر عراق است؛ رهبری جاه‌طلب که می‌کوشد نقش یک مرد مقتدر تاریخی را بازی کند. الزیدی با سوار‌شدن بر موج احساسات ملی‌گرایانه ناشی از خروج نیروها، اولتیماتومی پرریسک صادر کرده است: همه گروه‌های شبه‌نظامی داخلی باید تا ۳۰ ژوئن ۲۰۲۷ به‌طور کامل خلع سلاح شوند. الزیدی در یک سخنرانی قاطع تلویزیونی اعلام کرد: بهانه مقاومت در برابر اشغالگری خارجی مرده است. اکنون فقط یک دولت و یک ارتش وجود دارد. الزیدی در حال آزمودن کاری است که دولت‌های پیاپی عراق قولش را داده و در انجامش ناکام مانده‌اند: جا‌انداختن این اصل که فقط و فقط دولت مرجع تصمیم‌گیری درباره داشتن نیروی مسلح سازمان‌یافته است. خروج آمریکا، قوی‌ترین توجیه عمومی شبه‌نظامیان برای حفظ تسلیحات مستقل‌‌شان را از بین می‌برد، با این حال از یک سو تهدیدهای امنیتی در عراق پابرجاست و از سوی دیگر، گروه‌ها چنان با اقتصاد و سیاست در بغداد در هم آمیخته شده‌اند که امر خلع سلاح کاری بسیار دشوار به نظر می‌رسد.

وابستگی مالی

واشینگتن حتی در حالی که سربازانش را خارج می‌کند، قصد ندارد خود را از اقتصاد عراق کنار بکشد. در مرحله بعدی، نفوذ آمریکا با استفاده از مردان کت‌وشلوارپوش تاجری است که مشتاق‌ هستند ‌در این کشور سرمایه‌گذاری کنند. بغداد خواهان سرمایه، فناوری و دسترسی به بازارهای بین‌المللی از سوی غرب است. واشینگتن نیز عراقی می‌خواهد که از نظر اقتصادی به ایالات متحده و متحدانش متصل باشد، نه اینکه جذب مدار تجاری ایران شود. بنابراین‌ انرژی، زیرساخت‌ها، مخابرات، بانکداری و معادن حیاتی، همان‌قدر که ابزار تجارت هستند، به ابزارهای استراتژی هم بدل می‌شوند. این رویکرد‌ یک چرخش و دگرگونی عجیب نسبت به سال ۲۰۰۳ را نشان می‌دهد. پروژه قدیمی آمریکا تلاش داشت عراق را از طریق اشغال نظامی و مهندسی سیاسی بازسازی کند؛ پروژه جدید بسیار کم‌ادعاتر اما به مراتب پایدارتر است: پیوند‌زدن عراق به سیستم مالی و تجاری غرب، به‌قدری محکم که بغداد توان مالی گسستن از آن را نداشته باشد.

مخالفان و موافقان چه می‌گویند؟

خروج نظامی آمریکا از عراق، نگرانی‌هایی را در سطح جامعه عراقی به همراه دارد. در شهرهایی همچون رمادی و فلوجه، ترس از نفوذ داعش بسیار جدی است. ارتش عراق طی سال‌های جنگ با داعش اثبات کرد‌ برای نفوذ تروریسم در خاک کشور آماده نیست. امروز سؤال اصلی اینجاست که عراقی‌ها با کانون‌های فعلا خاموش داعش و دیگر گروه‌های تروریستی چه خواهند کرد؟ مسئله فقط خروج آمریکا نیست؛ در صورت خلع سلاح گروه‌ها به همان شکل و شمایلی که الزیدی در نظر دارد، آیا ارتش عراق آماده است ‌با بحران‌هایی مشابه آنچه در سال ۲۰۱۴ رخ داد‌ مقابله کند؟ ارتش عراق بیش از هر چیز از نظر اطلاعاتی به آمریکایی‌ها نیاز داشت. با خروج سربازان، امروز مشخص نیست ‌چه کسی می‌تواند اطلاعات حیاتی مورد نیاز بغداد را در اختیار آنها قرار دهد و از وقوع فجایعی خون‌بار، مانند آنچه در سال ۲۰۱۴ و پس از آن شاهدش بودیم، جلوگیری کند.