جزایر خلیج‌فارس و اهمیت راهبردی آنها

 فروردین ۱۴۰۵ فرماندهی مرکزی آمریکا سنتکام اعلام کرد از ساعت ۱۴ روز ۱۳ آوریل، محاصره دریایی بنادر و سواحل ایران را اجرا می‌کند؛ محاصره‌ای که تردد تمام کشتی‌ها را به مقصد بنادر ایران فارغ از پرچم آنها، هدف قرار می‌دهد. در ۱۸ ژوئن این مرحله متوقف شد. ۲۶ روز بعد، در ۱۴ ژوئیه، آمریکا محاصره را دوباره برقرار کرد. از ۱۳ آوریل تا ۱۸ ژوئن، ۶۷ روز و از ۱۴ ژوئیه تا ۲۵ اوت (سوم شهریور) ۴۳ روز، ایام محاصره دریایی ایران در سال ۱۴۰۵ به ۱۱۰ روز می‌رسد. البته علاوه بر صادرات نفت و گاز و تجارت دریایی شناخته‌شده، جزایر و بنادر ایران نقش حیاتی در ابعاد مختلف، از جمله ژئوپلیتیک، امور نظامی، توسعه اقتصادی و اکوتوریسم ایفا می‌کنند. جزایر از سوی ایران به عنوان «ناوهای هواپیمابر غرق‌نشدنی» در نظر گرفته می‌شوند و مکان‌های کلیدی برای استقرار نظامی هستند. جزیره قشم به عنوان بزرگ‌ترین جزیره، پایگاه اصلی راهبرد «جنگ نامتقارن» ایران است. جزیره ابوموسی، جزیره تنب بزرگ و جزیره تنب کوچک و جزایری مانند لارک و هرمز برای کنترل بالقوه تنگه هرمز و یک عامل بازدارنده راهبردی ایران عمل می‌کند. جزیره قشم سواحل عمیقی دارد که قادر به پذیرش کشتی‌های صد هزار تنی است و با ترافیک مکرر کشتی و قایق‌های تندرو به بندرعباس نزدیک است و ایران در تلاش است تا آن را به یک «قطب دریایی بین‌المللی» تبدیل کرده تا به تجارت درون‌شهری منطقه‌ای و گسترده‌تر خدمت‌رسانی کند. نیمه جنوبی خلیج فارس (در امتداد سواحل عربستان) کم‌عمق و مملو از صخره‌های مرجانی است و عمق آنها اغلب به زیر ۲۰ متر می‌رسد. کانال طبیعی آب‌های ژرف که قادر به میزبانی از ابرنفتکش‌ها‌ست، منحصرا از سمت شمالی و ایرانی خلیج فارس عبور می‌کند. به دلیل این توپوگرافی زیر آب، خطوط کشتیرانی بین‌المللی که به تنگه هرمز وارد و از آن خارج می‌شوند، مستقیما از بین و اطراف جزایر ایرانی عبور می‌کنند. جزیره قشم محل اولین ژئوپارک جهانی یونسکو در خاورمیانه است؛ جزیره هرمز به خاک‌های معدنی رنگارنگ خود مشهور است. ایران برنامه‌هایی برای توسعه گردشگری دریایی در جزیره ابوموسی دارد تا این سه جزیره را به یک مقصد گردشگری زمستانی تبدیل کند. آب‌های اطراف جزایر سرشار از منابع شیلات هستند. جزایر ایرانی در خلیج فارس -به‌ویژه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک- از نظر تاریخی از سوی دولت‌های ایرانی و فرمانداری‌های منطقه‌ای مانند بندر لنگه مدیریت شده است. قرن نوزدهم شاهد گسترش هژمونی دریایی امپراتوری بریتانیا در خلیج فارس از طریق شرکت هند شرقی بریتانیا بود. بهانه، مبارزه با دزدی دریایی بود که نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا تحت پوشش محافظت از مسیرهای تجاری به هند، لشکرکشی‌های نظامی علیه کنفدراسیون دریایی القاسمی -قواسم- را در ۱۸۲۰ در زمان فتحعلی‌شاه قاجار آغاز کرد. بریتانیا یک چارچوب تحت‌الحمایه غیررسمی بر شیخ‌نشین‌های عرب جنوبی ایجاد و آنها را به کشورهای متصالحه –که بخشی از آن امارات متحده عربی کنونی است- تبدیل کرد. هنگامی که مأموران گمرک قاجار در دولت مظفرالدین‌شاه در سال ۱۹۰۴ پرچم ایران را در ابوموسی و تنب‌ها برافراشتند، بریتانیا مداخله نظامی کرد، پرچم‌های ایران را پایین آورد و مأموران را اخراج کرد. برای کنترل خطوط کشتیرانی دریایی بدون اعلام رسمی الحاق مستقیم، حکومت بریتانیا حکومت ابوموسی را به شیخ شارجه و حکومت تنب‌ها را به شیخ رأس‌الخیمه واگذار کرد. هر دو شیخ‌نشین، تحت‌الحمایه بریتانیا بودند و طبق توافق‌نامه انحصاری ۱۸۹۲ از اجرای سیاست خارجی مستقل منع شده بودند. در دوران پهلوی ایران پیوسته اعتراضات دیپلماتیک رسمی به اشغال بریتانیا ثبت، نقشه‌هایی را منتشر می‌کرد که جزایر را به عنوان قلمرو حاکمیتی ایران مشخص و بارها واگذاری اداری جزایر توسط بریتانیا را اشغال استعماری غیرقانونی اعلام می‌کرد. در سال ۱۹۶۸، بریتانیای کبیر که با فشار اقتصادی و تغییر دکترین‌های راهبردی مواجه بود، قصد خود را برای خروج کامل تمام نیروهای نظامی از شرق سوئز اعلام کرد و تا اواخر سال ۱۹۷۱ به تحت‌الحمایه‌بودن خود بر کشورهای حاشیه خلیج فارس پایان داد. ایران از این خلأ امنیتی برای احیای مرزهای تاریخی خود بهره برد. دهه‌ها مذاکرات ایران و انگلیس در اواخر نوامبر ۱۹۷۱، فقط چند روز قبل از خروج رسمی بریتانیا و تأسیس امارات متحده عربی، به اوج خود رسید. بازگشت ابوموسی در ۲۹ نوامبر ۱۹۷۱ شروع شد، ایران یک تفاهم‌نامه (MoU) با شیخ شارجه امضا کرد. این توافق‌نامه به نیروهای ایران اجازه می‌داد‌ یک پادگان نظامی در ارتفاعات راهبردی (مانند کوه حلوا) تأسیس و درآمدهای بالقوه انرژی فراساحلی جزیره را تقسیم کنند. شیخ رأس‌الخیمه پیشنهادهای دیپلماتیک در مورد تنب‌ها را رد کرد. در نتیجه، در صبح ۳۰ نوامبر ۱۹۷۱، نیروی دریایی و ارتش ایران یک عملیات آبی-خاکی مشترک را آغاز کردند و در هر دو جزیره تنب بزرگ و کوچک پیاده شدند. درگیری کوتاهی در تنب بزرگ بین نیروهای ایرانی و نیروی پلیس محلی رأس‌الخیمه رخ داد که منجر به تلفات جانی از هر دو طرف شد. زمانی که تحت‌الحمایه‌بودن بریتانیا رسما در ۱ دسامبر ۱۹۷۱ منقضی شد، ارتش ایران با موفقیت کنترل فیزیکی بر این جزایر را دوباره برقرار و پویایی امنیتی راهبردی را در دهانه خلیج فارس برای همیشه از نو تنظیم کرد. گنبدهای نمکی و هیدروکربن‌های زمین‌شناسی این جزایر به سری نمک هرمز گره خورده است. میلیون‌ها سال فشار زمین‌ساختی از ورقه عربی عربستان که با ورقه اوراسیا برخورد می‌کند، نمک عمیق دفن‌شده را به سمت بالا رانده و نمک مانند لامپ‌ها و ستون‌های گدازه‌ای با حرکت آهسته از هزاران متر سنگ رسوبی عبور کردند و در سطح زمین پدیدار شدند و جزایری مانند ابوموسی، تنب بزرگ، هرمز و قشم را تشکیل دادند. با افزایش فشار این گنبدهای نمکی به سمت بالا، لایه‌های سنگ رسوبی اطراف خم، کج و ترک خوردند. این سنگ‌های کج‌شده تله‌های ساختاری را تشکیل دادند و نفت و گاز طبیعی را در اعماق زمین محبوس کردند. ابوموسی دارای ذخایر اکسید آهن قرمز (اخرا) با درجه بالا‌ست که بیش از یک قرن است که به صورت تجاری استخراج می‌شود.

در شرایط بدون جنگ این جزایر و بنادر از کانال‌های انرژی ساده به قطب‌های اقتصادی متنوع تبدیل می‌شوند. کیش و قشم دو منطقه آزاد تجاری مهم ایران هستند. منطقه آزاد تجاری قشم در سال ۱۳۷۳ تأسیس شد. این مناطق آزاد تجاری سیاست‌های ترجیحی با هدف جذب سرمایه‌گذاری خارجی، توسعه صادرات غیرنفتی و افزایش درآمدهای ارزی ارائه می‌دهند.