باسکرویل؛ چراغی برای روشن‌کردن مسیر مذاکره

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

حامد ایرانشاهی

روزی که گذشت، 30 فروردین (19 آوریل)، می‌توانست روز همبستگی میان ملت ایران و آمریکا باشد؛ نه به خاطر مطالبی که این روزها میان سیاست‌مداران و دیپلمات‌های منطقه با آمریکا ردوبدل می‌شود، بلکه برای درس‌آموزی از تاریخ و نکوداشت کسانی که فارغ از ملیت‌ها، در جغرافیای انسانی گام بر‌می‌دارند و فاصله‌ای میان خود و دیگر مردم دنیا حس نمی‌کنند.

19 آوریل امسال صدوهفدهمین سالگرد شهادت هوارد باسکرویل بود؛ چهره آمریکایی انقلاب مشروطه ایران‌ که جانش را برای آزادی ملت رنج‌کشیده ایران از استبداد محمد‌علی‌شاهی تقدیم کرد و در حالی که 23 سال بیشتر نداشت، با رشادت فراوان در صدر شهدای راه آزادی قرار گرفت. او به ایران آمده بود تا معلم تاریخ مدرسه مموریال تبریز شود و به محصلان نوجوان تبریزی درس تاریخ بدهد. اما آنچه برایش از این مأموریت مهم‌تر آمد، دفاع از دموکراسی و حق آزادی ملت ایران در مقابل پادشاهی بود که نمی‌خواست زیر بار نظام مشروطه برود. باسکرویل در این مسیر این قدر مصمم بود که پاسپورت آمریکایی‌اش را تحویل کنسولگری آمریکا داد و در پاسخ به منع همسر سرکنسول ایالات متحده در تبریز گفت: تنها فرق من با این مردم بی‌پناه، زادگاهم است که البته این فرق بزرگی نیست. باسکرویل مثل دیگر رهبران فوج نجات تبریز، فرماندهی گروهی از جوانان مشروطه‌خواه را بر‌ عهده داشت و می‌خواست با کمک محصلان دغدغه‌مندش، محاصره تبریز را بشکند. او سرانجام در سحرگاه 19 آوریل 1909 در اوج انسانیت، مظلومانه به شهادت رسید و نخواست به قول خودش «نقالی تاریخ مردگان» را بکند. قبل و بعد از باسکرویل، بسیار بودند ایرانی‌ها‌ و آمریکایی‌هایی که خدمات متقابلی به مردمان دو کشور ارائه دادند و هم‌اکنون نیز حضور پر‌شمار نخبگان ایرانی در ایالات متحده آمریکا، حکایت از آن دارد که این همبستگی همچنان میان ملت‌ها ادامه دارد؛ اگرچه میان دولت‌ها قریب به نیم‌قرن است ‌هیچ‌گونه ارتباط دیپلماتیکی وجود ندارد.

حقیقت امر این است که آیزنهاور، سی‌وچهارمین رئیس‌جمهور آمریکا، نخستین فردی بود که در این همبستگی، گسست ایجاد کرد. او نخست با عدم حمایت از دولت مردمی مصدق در دور‌زدن تحریم‌های ناعادلانه بریتانیا‌ و سپس با عاملیت در کودتای 28 مرداد، زمینه‌های استبداد دیگری را در ایران فراهم کرد و در دل ملت ایران از ایالات متحده کینه‌ای کاشت که جز با تسخیر سفارت آمریکا در سال 1979 فرو‌ننشست و همچنان نیز ادامه دارد. دونالد ترامپ، چهل‌وپنجمین رئیس‌جمهور آمریکا نیز در تداوم مسیر موجود و در تعمیق شکاف میان ملت‌ها، گوی سبقت را از آیزنهاور ربوده و با حملات پیاپی به ایران و تخریب زیرساخت‌های آن، بنا دارد شکافی ایجاد کند که به‌هیچ‌وجه قابل ترمیم نباشد. او بدون توجه به تاریخ‌ و مرور این مسیر پر‌فرازونشیب، هزینه‌هایی را به مردم ایران و آمریکا تحمیل می‌کند که جز با وقایعی نظیر تسخیر سفارت در سال 1979 نتوان آن را جبران کرد. تقارن مذاکرات ایران و آمریکا با صدوهفدهمین سالگرد شهادت باسکرویل، تصاویر متناقض و در عین حال درس‌آموزی را مقابل دیدگان مذاکره‌کنندگان قرار می‌دهد و به همین ترتیب راهبردهای روشنی را پیش‌روی سیاست‌مداران می‌گذارد‌ که اگر در اتخاذ هر‌گونه تصمیم جدید، مبتنی بر جنگ یا صلح، این سوابق پیچیده و این تاریخ پر‌منازعه در نظر گرفته نشود، کینه موجود عمیق‌تر شده و آسیب‌های ناشی از آن نیز برای طرفین مطلوب نخواهد بود.

نکوداشت هوارد باسکرویل در چنین روزهایی یک پیام روشن برای سیاست‌مداران آمریکایی می‌تواند داشته باشد و آن چیزی جز جلب توجه آنها به صلح، حقوق بشر و آزادی انسان‌ها نیست و ممکن است اگر ترامپ، ونس، ویتکاف و... بدانند که هم‌میهنان آنها در مواجهه با نام بلند ایران و در رویارویی با مردمان آن، این‌چنین عمل کرده‌اند و چنان در قلب مردم ایران ماندگارند‌ که گویی یکی از خود آنها هستند، در راهی که پیش گرفته‌اند‌ ‌ تجدید‌نظر جدی کنند. امروز نیز کم نیستند ایرانیان فرهیخته‌ای که در ایالات متحده آمریکا مرزهای دانش بشری را جابه‌جا کرده و زمینه‌های توسعه ایالات متحده را نیز فراهم کرده‌اند. بی‌توجهی دولتمردان آمریکا به این سفیران فرهنگی و این پیشینه تاریخی نیز حقیقت تلخی است که زمینه‌ساز اقدامات خلاف انسانی نظیر جنگ و تحریم‌های ناعادلانه علیه ملت‌ها شده و بعضا این کشور را در معمای جنگ فرو برده است. حق است روز شهادت هوارد باسکرویل روز همبستگی میان ملت آزادی‌خواه ایران و آمریکا باشد و رواست که امثال باسکرویل الگوی سیاست‌مداران و دولتمردان دنیا قرار بگیرند.