کودکان را دریابیم

علی عسکری

کودکان و سالمندان دو گروه ویژه در بین اقشار سنی جامعه هستند که در چرخه طول عمر انسانی در جایگاه خطی هم عرض بوده و در کنار شباهت‌های جالب توجهی که با یکدیگر دارند، در ارتباط با دیگران و یا موقعیت‌های متفاوت محیطی، هر دو نیازمند ملاحظات گوناگون و تاحدی مشابه هستند که البته این امر در شرایط خاص و یا وضعیت‌های بحرانی، قابل تأمل‌تر و پراهمیت‌تر می‌شود.
یکی از موقعیت‌های اضطراری که توجه به این ملاحظات رفتاری و حمایتی را مهم‌‌تر و اثرگذارتر می‌کند حضور در «شرایط جنگی» و همراهی با تبعات متعدد و جبری حاصل از آن است و از آنجا که قصد نگارنده در این فرصت اندک، پرداختن به کودکان بوده، در مجالی دیگر به نیازمندی‌ها و چالش‌های متناسب با سالمندان پرداخته خواهد شد.
حضور و زیست در شرایط جنگی که در روز و شب‌های اخیر در حال تجربه آن هستیم سیستم روانی و مغزی انسان را با پیام‌های محیطی متفاوت از روتین زندگی مواجه می‌سازد. بدیهی است که نوع و کیفیت پاسخ‌های هیجانی و عقلانی مغز، در وهله اول رابطه مستقیم با سن انسان و میزان رشد مغزی در آن سن داشته که بر اساس آن، پیام را دریافت و پردازش می‌کند و با تحلیل و بررسی کامل و همه جانبه، بروز واکنش‌های متناسب را سبب می‌شود. جدای از آن، میزان و عمق تأثیرپذیری از رخدادهای غیرقابل پیش‌بینی و هرآنچه نظم ذاتی زندگی و انسجام روانی و درونی انسان را بر هم می‌زند نیز کاملا با سن تقویمی و میزان رشد مغزی انسان مرتبط و البته دارای رابطه معکوس است.
واضح است که کودکان به دلیل نداشتن تجربه‌های زیستی کافی و متنوع، عدم تکامل مجموعه مهارت‌های عمومی و روانی، و نیز عدم رشد کامل ساختار مغزی، به تنهایی و بدون حمایت والدین یا جانشین‌های روانی آنها، امکان و توان خروج بدون آسیب از بحران‌ها و موقعیت‌هایی نظیر شرایط جنگی را نداشته و طبیعتا ما را بر آن می‌دارد که بیش از پیش کودکان را دریابیم.
آنها نیز مانند بزرگسالان، محیط را با کمک حواس پنج‌گانه بینایی، بویایی، شنوایی، چشایی و لامسه درک می‌کنند که هر کدام از این حواس به تنهایی یا همراه با یک یا چند حس دیگر ممکن است در شرایط جنگی، پیام‌هایی را خارج از نظم عادی و جاری زندگی منتقل کند اما با این تفاوت برجسته که بزرگسالان در کنار فعالیت حواس، از یاری منطق، قوه عقل، آلبوم ذهنی و حسی تجربه‌های متنوع و قدرت پردازش و تطبیق برخوردارند در صورتی که کودکان فاقد آنها و یا واجد تکامل نیافته این موارد هستند و بنابراین جهان پیرامون شان را فقط و فقط با حواس ادراک می‌کنند. اگر به طور مثال انرژی حاصل از هراس اطرافیان، طعم خون، صدای انفجار و یا تصویری از آثار تخریب فیزیکی حاصل از حمله را حس کنند و در مواجهه با امور نا آشنا و غیرقابل پیش بینی قرار گیرند و از حمایت فیزیکی، روانی، عاطفی و حتی کلامی اطرافیان و بخصوص افراد مهم زندگی‌شان بی‌بهره باشند به گونه‌ای که در پردازش مغزی پیام حس شده بدون یاور باقی بمانند؛ به دلیل عدم وجود توان ادراکی و تحلیلی لازم و کافی، گرفتار تولید اضطراب شدید در درونشان می‌شوند که قطعاً مخرب و آسیب‌زننده است. اگرچه زندگی در شرایط سخت به طور کلی و در طول زمان، تقویت توان تاب‌آوری در فرد را نیز فراهم می‌آورد اما در موارد یادشده به دلیل همراه بودن این خاصیت با تخریب روانی، تراز زیان و فایده را ناتراز و منفی می‌سازد.
همراهی مطلوب با کودکان در شرایط جنگی و بحرانی با توجه بی وقفه در به‌کارگیری لحن آرام و اعتمادبخش حتی در ترسناک‌ترین و سخت‌ترین وضعیت، حفظ روتین -غذا و خواب و بازی- حداقل به صورت نسبی، حذف یا محدودکردن اخبار و تصاویر خشن و صداهای هول‌انگیز، صحبت و گفت‌وگو با کودک توسط والدین یا جانشین‌های روانی و امن آنها، جلوگیری کامل از صحبت کردن در مورد حوادث با دیگران -حضوری، تلفنی و یا مجازی- در حضور کودکان و در نهایت توجه اکید به عدم تخلیه اضطراب خود یا دیگران در مقابل یا محیط حضور آنها.
و هیچ‌گاه از یاد نبریم که کودکان در این شرایط، بیش از تصور ما بی‌پناه و آسیب‌پذیر هستند و به طور معمول از بسیار مواردی که فکرش را هم نمی‌کنیم دچار آسیب‌های جدی و عمیق می‌شوند. آنها همواره و بی وقفه و حتی در سکوت، به ادراک و اکتشاف پیرامونشان می‌پردازند خیلی چیزها را می‌بینند و می‌شنوند و حس می‌کنند بی آنکه ما بدانیم و یا بفهمیم و خیلی وقت‌ها هم از یافته‌هایشان حتی اگر مضطرب‌کننده و هراس‌آور هم باشد هیچ بروزی نمی‌دهند مگر با ابراز غیرارادی برخی علایم که از کنترل و یا اراده نگفتن و منتقل نکردنشان خارج باشد. پس دریابیمشان که بعد از حفظ امنیت و سلامت آنها، مهم‌ترین اولویت این روز و شب‌ها در قبال کودکان است.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.