از اندیشه تا اقدام؛ گام‌های کوچک برای تحقق «شهر تراز» در مشهد

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

آیین افتتاحیه «اتاق توسعه شهری و محیط زیست مشهد» با هدف تحقق شعار «شهر تراز» با حضور جمعی از شهروندان دغدغه‌مند، اساتید برجسته دانشگاهی، کارشناسان حوزه شهرسازی، فعالان زیست‌محیطی، هنرمندان و اصحاب فرهنگ و رسانه در مشهد برگزار شد.

در این رویداد سخنرانان، بر ضرورت گذار از «اندیشه به اقدام» در عرصه شهر تأکید کردند و شکل‌گیری این اتاق را گامی مهم در جهت حل مسائل چندلایه کلان‌شهر مذهبی ایران؛ مشهد دانستند. محور اصلی این همایش، خلق یک ساختار منسجم غیردولتی برای تبدیل ایده‌های پراکنده به برنامه‌های عملیاتی و مشارکت‌محور بود که به ایجاد یک «شهر تراز» بینجامد.

مهم‌ترین محورهای مطرح شده در این نشست را می‌توان در چند حوزه کلیدی دسته‌بندی کرد:

 تقدم «اقدام کوچک» بر «شعارهای بزرگ»

سخنرانان با انتقاد از انباشت ایده‌های بدون اجرا، بر این باور تأکید داشتند که برای گشودن گره‌های کور شهری (همچون ترافیک و آلودگی) در کنار برنامه‌های جامع باید از گام‌های کوچک و عملی آغاز کرد. آنها معتقدند که حل مشکلات پیچیده امروز، نیازمند صبر، استمرار و دوری از تصمیمات شتابزده و غیرکارشناسی است.

محیط زیست؛ محور توسعه پایدار و مطالبه جدی

بحران‌های زیست‌محیطی محوریت اصلی موضوعات مطرح شده در این نشست بود. آمارهای نگران‌کننده از کاهش شدید شاخص‌های زیست‌محیطی ایران طی دو دهه اخیر، نقش کلیدی سیاست‌گذاری‌های کلان در این افول را روشن ساخت. همچنین با نقد مصرف بی‌رویه آب در فضای سبز شهری و تولید بالای پسماند، بر تغییر رویکرد از «زیباسازی صوری» به «حفاظت پایدار» از منابع طبیعی تاکید شد.

نقش هنر به مثابه «زبان مشترک»

 شهربرخلاف نگاه سنتی که هنر را صرفاً یک هزینه لوکس یا امری تزئینی تلقی می‌کند، در این نشست به نقش استراتژیک هنر در هویت‌بخشی به فضاهای شهری و ایجاد حس تعلق در شهروندان پرداخته شد. از هنر به عنوان ابزاری برای انسانی‌سازی معماری سرد شهری و ایجاد گفتگو یاد شد و بر لزوم استفاده از ظرفیت هنرمندان در طرح‌های عمرانی و زیرساختی تأکید گردید.

مشارکت همگانی و شکاف «سیاست-دانش»

یکی از دغدغه‌های اصلی حاضران، فاصله قابل توجه میان دانشگاه و مراکز تصمیم‌گیری شهری بود. بر این نکته تأکید شد که نهادهایی مانند شورای شهر باید برای حل معضلات، از ظرفیت نخبگان و تشکل‌های مدنی (سمن‌ها) بهره بیشتری ببرند. همچنین بر لزوم شفافیت و نظارت همگانی در پروژه‌های شهری به عنوان ضامن بقا و موفقیت این اتاق جدید تأکید شد.

آغاز حل مسائل شهری با گام‌های کوچک و مشارکت مردم

سید جلال حیدری (مهندس عمران و کارشناس ارشد محیط زیست)، هم بنیانگذار و مدیر اتاق توسعه شهری و محیط زیست مشهد با اشاره به شعار "تغییر از امروز"، بر نقش کلیدی مردم به عنوان بزرگترین سرمایه مشهد تأکید کرد و گفت: این اتاق به عنوان یک نهاد غیردولتی و غیرانتفاعی، بستری برای گفتگو و همکاری میان نهادهای مختلف (خصوصی، عمومی و مدنی) ایجاد کرده است. به گفته او اهداف این اتاق که در ادامه و بر مبنای تلاش های توسعه عمرانی و محیط زیستی سه دهه اخیر هیات موسس آن است شامل تعریف و اجرای پروژه های پایلوت شهری و روستایی، طراحی و رصد شاخص‌های اجرایی-مدیریتی، انتشار گزارشات و فکت شیت های دوره‌ای، و پیگیری مصوبات مجمع عمومی در قالب کمیسیون‌های تخصصی (فنی، اقتصادی، محیط زیست و فرهنگی) است. وی تاکید کرد که ادامه فعالیت های اتاق قدم هایی عملی، موثر و مستمر خواهد بود که در بستر برنامه ای جامع و درازمدت به حل مشکلات پیچیده شهری  می پردازد.

وی در بخش دیگری از صحبت‌های خود با اشاره به سه اصل اساسی در بحث محیط زیست، به تبیین اصول توسعه پایدار پرداخت. وی اصل اول را «گزارشی و خبری» دانست که به ثبت وقایع زیست‌محیطی می‌پردازد و اصل دوم را «توصیفی» معرفی کرد که شامل اقدامات عملی مانند کاشت درختان ارغوان در دامنه‌های جنوبی مشهد به عنوان یکی از تنفسگاه‌های مهم شهر است. اما اصل سوم و مهم‌ترین اصل را «تحلیل مسائل» یا «اصل چرایی» نامید که به تجزیه و تحلیل علل وقوع پدیده‌هایی مانند احداث پتروشیمی‌ها یا کارخانه‌های فولاد در مناطق کم‌آب می‌پردازد و سوالات اساسی درباره جریانات پشت این تصمیمات را مطرح می‌کند. وی در ادامه با اشاره به مدل «پنج پی» سازمان ملل، اصول توسعه پایدار را شامل مردم (رفع فقر و ایجاد شرایط برابر)، کره زمین (حفاظت از محیط زیست و منابع طبیعی)، رفاه (رشد و پیشرفت اقتصادی)، صلح (ثبات و آرامش و حاکمیت قانون) و مشارکت عمومی (به عنوان مهم‌ترین اصل برای حل مسائل) برشمرد و تأکید کرد که بدون مشارکت همگانی، حل مسائل پیچیده شهری امکان‌پذیر نخواهد بود.

نیاز امروز؛ ضرورت بازگشت به مسیر توسعه پایدار

محمدرضا حیدری (عضو هیات علمی دانشگاه نورث وسترن – انرژی، محیط زیست و توسعه پایدار)، دیگر سخنران این همایش بود. وی با اشاره به گزارش‌های معتبر جهانی، از افول شدید شاخص‌های زیست‌محیطی ایران طی دو دهه اخیر سخن گفت و اعلام کرد که بهترین جایگاه ایران در این شاخص‌ها، مربوط به دوران دولت اصلاحات با رتبه ۵۳ بوده است که متأسفانه در اواخر دولت آقای احمدی‌نژاد با کاهش محسوسی مواجه شد و در دولت آقای روحانی اندکی بهبود یافت، اما مجدداً روند نزولی به خود گرفت. ایشان با اشاره به مصرف بالای انرژی در ایران، گفت: «ما تقریباً ۵۰ تا ۹۰ درصد بیشتر از سایر کشورها انرژی مصرف می‌کنیم تا یک کالای مشخص را تولید کنیم. برای نمونه، ایران چندین برابر چین انرژی مصرف می‌کند تا همان محصول را تولید کند.» وی همچنین به شبکه برق کشور اشاره کرد و افزود: «ناپایداری در شبکه‌های برق ایران چند ده برابر کشورهای توسعه‌یافته و چندین برابر میانگین کشورهای در حال توسعه است.» در حوزه آب نیز، ایران چندین برابر کشورهایی مانند ترکیه، امارات و آمریکا آب مصرف می‌کند. حیدری این موارد را نشانه‌ای از «واگرایی از توسعه پایدار» دانست و تأکید کرد که پروژه‌های موفق مقطعی، در درازمدت نه تنها گره‌گشا نبوده، بلکه بحران‌های جدید و مخرب‌تری را ایجادکند. وی با اشاره به بودجه ناچیز محیط زیست در مقایسه با سایر کشورها، بر لزوم تغییر سیاست‌گذاری‌ها بر مبنای توسعه پایدار تأکید کرد و گفت: «سیستم‌های پیچیده مانند مسائل محیط زیستی ایران، با منافع و اولویت‌های متعدد، نیازمند گام‌های کوچک و مستمر از نقاط مشخص هستند؛ نه تصمیمات شتابزده و کلان.» وی افزود: «ما باید گره‌ها را دانه‌دانه و با صبر و حوصله باز کنیم.» حیدری در پایان با اشاره به نقش اتاق توسعه شهری و محیط زیست مشهد، ابراز امیدواری کرد که این اتاق با تکیه بر مشارکت شهروندان، متخصصان و نهادهای مختلف، بتواند به الگویی برای سایر شهرهای ایران تبدیل شود و با شکستن بن‌بست‌های اجتماعی و اقتصادی، راه‌حلی پایدار برای بحران‌های زیست‌محیطی کشور ارائه  دهد.

نقش هنر در انسانی‌تر شدن فضاهای شهری

شادی جمشیدپور (مدرس و مدیر گروه تصویرسازی مؤسسه آموزش عالی فردوس)، پژوهشگر حوزه شهرسازی  به نقش هنر به عنوان "زبان مشترک شهر" و ابزاری برای ایجاد هویت، خاطره‌انگیزی و ارتقای تعاملات اجتماعی پرداخت. وی با نقد نگاه تزئینی به هنر شهری، بر لزوم سرمایه‌گذاری بر روی زیرساخت‌های هنری و طراحی هوشمندانه برای انسانی‌سازی فضاهای شهری تأکید کرد. جمشیدپور با ارائه نمونه‌هایی از شهرهای موفق جهان مانند کپنهاگ، بر اهمیت طراحی شهری مبتنی بر مقیاس انسانی، توسعه حمل و نقل پاک و خلق فضاهای عمومی مشارکتی به عنوان راهکاری برای کاهش آلودگی و افزایش نشاط اجتماعی در مشهد اشاره  کرد.

در بخش دیگری از این مراسم، پنل تخصصی با حضور پوریا واعظ نیا ( مدیر موزه دیرینه شناسی)، ناصر آملی، (پژوهگشر و نوین‌اندیش دینی) و مهدی کلاهی، (عضو هیات علمی دانشکده منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه فردوسی مشهد) برگزار شد. سخنرانان این پنل  بر پیوند سیاست و محیط زیست، لزوم حس مالکیت ملی، و ضرورت اقدام عملی به‌جای شعار تأکید کردند. همچنین بر مشارکت همگانی، شبکه‌سازی نهادهای مدنی و استفاده از ظرفیت‌هایی مانند شورای شهر برای حل بحران‌های زیست‌محیطی تاکید کردند.

بیانیه پایانی؛ نقشه راه سبز

در پایان این همایش، بیانیه اتاق توسعه شهری و محیط زیست مشهد در همایش «مشهد، شهر تراز» قرائت شد. در بخشی از این بیانیه تهیه «نقشه راه سبز» برای حرکت مشهد به سمت توسعه‌ای پایدار، کم‌کربن و تاب‌آور به عنوان اولویت راهبردی اتاق اعلام شد. در ادامه  سیاست و حکمرانی به عنوان رکن گمشدهٔ توسعه پایدار معرفی و بر شفافیت، هماهنگی نهادی و مشارکت عمومی تأکید گردید. درنهایت مشهدِ تراز، شهری دانسته شد که توسعه را در کنار محیط زیست تعریف کرده و سیاست را ابزار تحقق پایداری می‌داند.