نظریه‌پردازان جنگ
اگرچه بانیان جنگ دولت‌ها هستند، اما در دنیای مدرن جنگ پدیده‌ای اجتماعی است و زندگی روزمره تحت تأثیر آن قرار دارد. بنابراین جنگ دیگر صرفا پدیده‌ای نظامی نیست، بلکه موضوعی جامعه‌شناختی، مردم‌شناختی و روان‌شناختی نیز هست و باید طیف گسترده‌ای از متفکران درگیر چرایی و اثرات آن باشند.
اگرچه بانیان جنگ دولت‌ها هستند، اما در دنیای مدرن جنگ پدیده‌ای اجتماعی است و زندگی روزمره تحت تأثیر آن قرار دارد. بنابراین جنگ دیگر صرفا پدیده‌ای نظامی نیست، بلکه موضوعی جامعه‌شناختی، مردم‌شناختی و روان‌شناختی نیز هست و باید طیف گسترده‌ای از متفکران درگیر چرایی و اثرات آن باشند.
اما در ایران به ندرت متفکری مستقلا درباره این موضوع اندیشیده، کاوش و تحقیق کرده و دراین‌باره صاحب نظر و تئوری است، همچون سون تزو، ماکیاولی و معاصران کلاوزویتس، ریمون آرون، رنه ژیرار و بسیار چهره‌های دیگر که از بُعد فلسفی به جنگ پرداخته‌اند، ازجمله کارل اشمیت، هابز، آگامبن و دیگران. جنگ و خشونت با آدمی زاده شده و تا زمان مرگش همراه او است. اگر به جنگ از بعد وسیع‌تری بنگریم و به روابط روزمره تعمیمش بدهیم، باید گفت ما همواره در حال جنگ هستیم؛ جنگ با خود و جنگ با دیگری. شمس لنگرودی حتی در اشعار عاشقانه حافظ و مولانا اثرات ستیزه‌گری و جنگ‌طلبی را ردیابی می‌کند. جنگ بخشی جدایی‌ناپذیر از جامعه است که به آن تحمیل شده یا خودش به استقبال آن رفته است.
آدمی از جنگ و چهره کریه آن بیزار است، اما چه می‌شود که گاه به آن عشق می‌ورزد و حتی به آن اعتیاد پیدا می‌کند. تجسم این اعتیاد، نه به‌عنوان نخست‌وزیر بلکه به‌عنوان فرد، نتانیاهو و حامیانش هستند و تا چنین افرادی هستند، جنگ اجتناب‌ناپذیر خواهد بود و مقاومت حیثیت دارد. از این‌رو است که جنگ موضوعی صرفا نظامی نیست و باید به همه ابعاد آن اندیشید. جنگ رهایمان نمی‌کند و حتی اگر خودمان را کنار بکشیم، از درزها و منافذ به زندگی راه می‌یابد و ما را می‌گزد. از این‌رو است که متفکران جنگ‌پژوه ازجمله کلاوزویتس، آرون و ژیرار اهمیت پیدا کرده و ما در این روزگار به سراغشان می‌رویم.
رنه ژیرار از جنگ و ادوات نظامی سخنی به میان نمی‌آورد، او از آدمی در جنگ می‌گوید و نگاهی انسان‌شناسانه به جنگ دارد و از همان ابتدا از جنگ با «قصد و اراده آگاهانه» (Hostile intention) و جنگ با «احساسات خصمانه» (Hostile Feeling) سخن می‌گوید. اولی جنبه عقلانی و محاسبه‌گرانه دارد و دیگری جنبه عاطفی و هیجانی. در دو جنگ 12روزه و 40روزه تحمیلی اسرائیل و آمریکا به ایران، این دو مفهوم مصداق پیدا کرده است. اسرائیل محاسبه‌گرانه آمریکا را وارد جنگ با ایران کرد و ایران با ترکیب جنگ با «احساسات خصمانه» و «قصد و اراده آگاهانه» وارد جنگ شد. البته ناگفته پیدا‌ست که در زیر پوست هر جنگی، احساسی خصمانه وجود دارد که به شرایط جنگ و موقعیت طرف‌های درگیر بستگی دارد. در جنگ طولانی‌مدت -هشت‌ساله- ایران و عراق کمتر احساسی خصمانه وجود داشت و حتی ایران با اسرای عراقی با نرمش و مدارا برخورد می‌کرد. همه زشتی‌های جنگ در چهره صدام متبلور شده بود و جنگ با احساسات خصمانه بیشتر کاربرد برانگیزاننده در احساسات دینی و ملی داشت. اما ایران در شرایط کنونی که در وضعیت نه جنگ و نه صلح است، راه دشواری پیش‌رو دارد؛ چراکه قادر نیست احساسات ملی را تمام‌عیار برانگیزد و از سوی دیگر عاقلانه نیست جنگ را صرفا به نیروهای نظامی محدود کند. پشتوانه پیروزی در هر جنگ، مردم هستند؛ مردم قواعد جنگ را تغییر می‌دهند. از این‌رو دولت‌ها درصددند زندگی مدنی یا حیات اجتماعی را «نظامی‌سازی» (Militarization of Civil Life) کنند. در این رویکرد، منطق و قواعد نظامی جنگ از عرصه نظامی فراتر رفته و به زندگی روزمره مردم راه می‌یابد. اقتصاد در خدمت جنگ قرار می‌گیرد، روابط اجتماعی تحت تأثیر جنگ محدود می‌شود و در نهایت جامعه به تدریج بر اساس منطق تقابل سازماندهی می‌شود. ژیرار باور دارد نظامی‌سازی جامعه یکی از عوامل فرایند «تمایززدایی» است. در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» محقق‌کردن چنین فضایی بعید است. دست بر قضا در این فضای دوگانه تمایزها آشکار خواهد شد؛ به این ترتیب که طیف برخوردار با اینکه کشور درگیر جنگ است، به دلیل شرایط مساعد اقتصادی و اجتماعی خود، تبعات آن را احساس نمی‌کنند و طیف فرودست با اینکه صدای غرش جنگنده‌ها را نمی‌شنود، زندگی جنگی دارد. تداوم این وضعیت برای دولت و مردم فرودست دشوار است. اگر دولت با جنگی تمام‌عیار روبه‌رو بود، تمایزهایی همچون نظامی و غیرنظامی، رزمنده و شهروند، جبهه جنگ و زندگی روزمره، حمله و دفاع و دوست و دشمن معانی دیگری پیدا می‌کرد و در بیشتر موارد تمایزها از بین می‌رفت. صیانت از کشور در حالت «غیرجنگی-جنگی» کار صعب و دشواری است. با قواعد مرسوم و صرفا با تکیه بر شعارها، تداوم وضعیت با بحران روبه‌رو خواهد شد. در چنین وضعیتی است که باید نقش روشنفکران و نخبگان جدی گرفته شده و آنان را به میدان آورد. هر جنگ تصویری متفاوت از جنگ دیگر دارد و تئوری خاص خودش را می‌طلبد. در این شرایط خطیر، دولت با حفظ ساختارهای کنونی خود باید به سمت کارشناسان نخبه در تمام حوزه‌ها برود؛ چراکه حداقل در کوتاه‌مدت عیان نیست دشمن چه برنامه‌ای برای ایران دارد. در این فرصت کوتاه بزرگ‌ترین کارها را برای آمادگی باید انجام داد و مهم‌تر از همه اینکه جنگ نیاز به متفکران، اقتصاددانان، جامعه‌شناسان، انسان‌شناسان و نظریه‌پردازان دارد و تنها با حضور نظامیان کار سامان نخواهد یافت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
