کریدور شمال-جنوب و بانک شانگهای؛ روایت پزشکیان از جهان دیگر یکقطبی نیست
بدعهدی غرب، همگرایی شرق
بیشکک در روزهای گذشته به صحنهای برای بازخوانی یکی از مهمترین مناقشههای سیاست خارجی ایران تبدیل شد؛ جایی که مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، در دو نشست «سازمان همکاری شانگهای» و «شانگهایپلاس» تلاش کرد تصویری دوگانه اما بههمپیوسته از سیاست خارجی ایران ارائه دهد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
بیشکک در روزهای گذشته به صحنهای برای بازخوانی یکی از مهمترین مناقشههای سیاست خارجی ایران تبدیل شد؛ جایی که مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری، در دو نشست «سازمان همکاری شانگهای» و «شانگهایپلاس» تلاش کرد تصویری دوگانه اما بههمپیوسته از سیاست خارجی ایران ارائه دهد. رئیسجمهور از یکسو خود را مدافع دیپلماسی و مذاکره معرفی کرد و از سوی دیگر تأکید داشت مذاکره در شرایط فشار، تهدید و نقض تعهدات، نمیتواند به صلح پایدار منجر شود. سخنان پزشکیان در بیشکک را میتوان در سه محور اصلی خلاصه کرد؛ اعتراض به نظم امنیتی مبتنی بر زور، دفاع از چندجانبهگرایی و ارائه یک دستورکار اقتصادی برای تقویت سازمان شانگهای. این سه محور در واقع مکمل یکدیگرند و نشان میدهند تهران تلاش دارد عضویت خود در شانگهای را از یک دستاورد صرفا سیاسی به بستری برای همکاری اقتصادی، امنیتی و حتی مالی تبدیل کند.
در نشست سران سازمان همکاری شانگهای، پزشکیان نقطه عزیمت سخنان خود را تجربه این سازمان در بیش از دو دهه گذشته قرار داد. به گفته او، مهمترین دستاورد شانگهای ایجاد بستری برای اعتمادسازی و همکاری در مواجهه با چالشهای امنیتی مشترک بوده است؛ تجربهای که از نگاه ایران نشان میدهد امنیت پایدار نه از مسیر تقابل، بلکه از طریق اعتماد متقابل، احترام به حاکمیت کشورها، عدم مداخله در امور داخلی و همکاری میان دولتها قابل تحقق است. این گزاره در شرایطی مطرح شد که رئیسجمهوری ایران بخش مهمی از سخنان خود را به تحولات غرب آسیا و آنچه تهران «تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران» میداند اختصاص داد. پزشکیان با اشاره به حملات نظامی یک سال گذشته، این اقدامات را نقض منشور ملل متحد و اصول حقوق بینالملل توصیف کرد و از جامعه بینالمللی و کشورهای عضو شانگهای خواست نسبت به عادیشدن استفاده از زور حساس باشند.
البته مهمترین بخش سخنان پزشکیان در بیشکک جایی بود که موضع ایران درباره آینده مذاکره با آمریکا را بهصراحت بیان کرد. او گفت آمریکا با ادامه بدعهدی نسبت به «یادداشت تفاهم اسلامآباد» مسیر توافق را تضعیف کرده است؛ با این حال، اگر واشینگتن به تعهدات خود در این تفاهمنامه بازگردد، ایران نیز «بلافاصله عمل متقابل» خواهد کرد. این موضع در کنار تأکید بر سابقه ایران در پایبندی به تعهدات بینالمللی، حامل یک پیام روشن است و آن اینکه تهران درِ دیپلماسی را بسته نمیداند، اما بازگشت به مذاکره را مشروط به تغییر رفتار طرف مقابل و کنارگذاشتن سیاست فشار و تهدید میکند.
این رویکرد در نشست «شانگهایپلاس» نیز تکرار شد، با این تفاوت که پزشکیان بحث ایران را در چارچوب بزرگتری قرار داد. او تغییر توازن قدرت در جهان را واقعیتی انکارناپذیر دانست، اما هشدار داد چندقطبیشدن جهان نباید صرفا به جابهجایی یک هژمونی با هژمونی دیگر منجر شود. از نگاه تهران، نظم چندقطبی زمانی میتواند عادلانه باشد که با چندجانبهگرایی مؤثر، برابری حاکمیت دولتها و حاکمیت قانون همراه شود.
در این بخش، سازمان ملل نیز جایگاه ویژهای در سخنان رئیسجمهوری داشت. پزشکیان برخلاف دیدگاهی که تغییر ساختار قدرت جهانی را به معنای کنارگذاشتن نهادهای موجود میداند، بر اصلاح و کارآمدترشدن سازمان ملل تأکید کرد. از دیدگاه او، این سازمان باید بتواند واقعیتهای جدید جهان را بهتر نمایندگی کند و در حفظ صلح، پیشگیری از جنگ و حلوفصل مسالمتآمیز اختلافات نقش مؤثرتری داشته باشد.
اعتراض به عملکرد شورای امنیت در قبال تحولات غزه، لبنان و جنگ ایران نیز بخش دیگری از این موضع بود. پزشکیان پرسشی را مطرح کرد که در واقع مخاطب آن فقط ایران نیست؛ اگر حمله نظامی به کشورهای عضو جامعه بینالمللی و حتی تأسیسات هستهای تحت نظارت نهادهای بینالمللی بدون پاسخ مؤثر باقی بماند، چه تضمینی برای اعتماد کشورها به سازوکارهای بینالمللی باقی خواهد ماند؟
در همین چارچوب، رئیسجمهوری بار دیگر تأکید کرد ایران آغازگر جنگ نبوده و همچنان دیپلماسی و مذاکره را مسیر اصلی حل اختلافات میداند. اما دیپلماسی از نگاه او، بدون حسن نیت، احترام به تعهدات و پرهیز از زور نمیتواند به صلح پایدار منجر شود. پزشکیان تجربه اخیر و نبود ضمانت اجرای مؤثر برای توافق را یکی از عوامل تضعیف مسیر دیپلماسی دانست. با این حال، اهمیت سفر پزشکیان به بیشکک فقط در مواضع سیاسی آن خلاصه نمیشود. بخش قابل توجهی از سخنان رئیسجمهوری به اقتصاد و آینده سازمان شانگهای اختصاص داشت؛ جایی که تهران تلاش کرد عضویت خود را به یک دستورکار مشخص اقتصادی پیوند بزند.
پزشکیان سه پیشنهاد مشخص را روی میز اعضای سازمان گذاشت: ایجاد بانک سازمان همکاری شانگهای، توسعه نهادهای حمایت از تجارت و سرمایهگذاری و تشکیل کنسر سیوم انرژی سازمان. پیشنهاد نخست بر استفاده بیشتر از پولهای ملی در مبادلات، ایجاد سازوکارهای مشترک تسویه و تأمین مالی و در نهایت تأسیس بانک شانگهای استوار است؛ سازوکاری که هدف آن کاهش آسیبپذیری تجارت اعضا در برابر اختلالات خارجی عنوان شد.
پیشنهاد دوم، ایجاد اتحادیه بیمه صادراتی و سرمایهگذاری شانگهای است؛ ایدهای که در صورت تحقق میتواند بخشی از ریسک مبادلات و سرمایهگذاری میان اعضا را کاهش دهد. پیشنهاد سوم نیز به حوزهای مربوط میشود که ایران در آن از ظرفیت ویژهای برخوردار است: انرژی. پزشکیان تشکیل «کنسرسیوم انرژی سازمان همکاری شانگهای» را پیشنهاد کرد تا تولید، عرضه، انتقال و مصرف انرژی در این جغرافیای گسترده در قالب همکاری منسجمتری دنبال شود.
این بخش از سخنان پزشکیان از یک جهت اهمیت راهبردی بیشتری دارد: تهران میکوشد سازمان شانگهای را از یک چارچوب عمدتا سیاسی-امنیتی به بستری برای اتصال اقتصادی، انرژی، ترانزیت و تجارت تبدیل کند. رئیسجمهوری بر توسعه تجارت درونسازمانی، تسهیل امور گمرکی، توسعه کریدورهای حملونقل، اتصال بنادر و مراکز لجستیکی و افزایش ظرفیتهای ترانزیتی تأکید کرد.
در کنار اقتصاد، ایران یک پیشنهاد امنیتی و یک پیشنهاد سیاسی نیز مطرح کرد که ایجاد «مرکز راهبردی مطالعات امنیتی سازمان همکاری شانگهای» برای شناسایی تهدیدهای نوظهور و ارزیابی تحولات امنیتی، و همچنین ایجاد مجمع پارلمانی کشورهای عضو برای تقویت گفتوگو و تبادل تجربه میان مجالس کشورهای عضو.
در مجموع، پیام تهران از بیشکک را میتوان تلاشی برای ترسیم جایگاه ایران در نظم در حال تغییر جهانی دانست؛ نظمی که از نگاه پزشکیان باید به سمت چندقطبیشدن حرکت کند، اما نه چندقطبیشدن مبتنی بر رقابت قدرتهای بزرگ، بلکه نظمی متکی بر همکاری چندجانبه، حاکمیت قانون و برابری دولتها؛ بنابراین سفر رئیسجمهوری به بیشکک صرفا حضور در یک اجلاس بینالمللی نبود. ایران در این نشست از یک سو پرونده جنگ و مذاکره با آمریکا را به میان کشورهای عضو و شرکای شانگهای برد و از سوی دیگر تلاش کرد تصویری اقتصادیتر از نقش خود در این سازمان ارائه دهد؛ از انرژی و ترانزیت تا بانک و سازوکارهای مالی.
پیام نهایی پزشکیان نیز روشن بود: ایران همچنان مذاکره را انتخاب میکند، اما مذاکرهای که در آن «حسن نیت، تعهد و پرهیز از زور» وجود داشته باشد. در سوی دیگر، تهران میخواهد در صورت تداوم فشارهای غرب، ظرفیتهای همکاری با شرق و جنوب جهانی را نهفقط در سطح سیاسی، بلکه در ساختارهای اقتصادی و مالی فعالتر کند. به این ترتیب، بیشکک برای ایران هم صحنه دفاع از یک موضع سیاسی بود و هم تلاشی برای تعریف نقشی فعالتر در معماری در حال شکلگیری نظم جهانی.
دیدار رؤسای جمهور ایران و روسیه در حاشیه اجلاس شانگهای: حمایت پوتین از تهران در بیشکک
مسعود پزشکیان، رئیسجمهوری اسلامی ایران و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و شانگهایپلاس با یکدیگر دیدار و گفتوگو کردند. در این دیدار، آخرین وضعیت روابط و مناسبات دوجانبه جمهوری اسلامی ایران و روسیه بررسی و ارزیابی شد و دو طرف درباره راههای تقویت و گسترش همکاریهای مشترک در حوزههای مختلف گفتوگو کردند. پزشکیان در این دیدار با تأکید بر ایستادگی جمهوری اسلامی ایران در برابر آمریکا و رژیم صهیونیستی، اظهار کرد: «ملت ما با قدرت در برابر آمریکا و رژیم صهیونیستی ایستاده و خواهد ایستاد». رئیسجمهور در ادامه تصریح کرد: «طرف مقابل اگر بخواهد ادامه دهد، ما پایبند همان تفاهمنامهای هستیم که امضا کردهایم. اگر آمریکا به همان تفاهمنامه بازگردد، ما هم به آن عمل خواهیم کرد». رئیسجمهور ایران با اشاره به مفاد تفاهمنامه مورد اشاره گفت: «در آن تفاهمنامه، ما چیزی جز حق و حقوق کشورمان را درخواست نکردهایم و این همان چیزی است که پیگیری میکنیم». او با بیان اینکه «اصولا آمریکا نمیتواند حرفهای غیرقانونی را بر کشور ما تحمیل کند»، افزود: «قدرتهای بزرگ حق ندارند زمانی که قدرت دارند، بدون در نظر گرفتن چارچوبها و قوانین بینالمللی به سایر کشورها تجاوز کنند». پزشکیان در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به حضور ایران در سازمان همکاری شانگهای و بریکس، هدف این حضور را مبارزه با یکجانبهگرایی عنوان کرد و خطاب به رئیسجمهور روسیه گفت: «از نگاهی که شما دارید و معتقدید باید چندجانبهگرایی شکل بگیرد، طبیعتا استقبال و از آن دفاع میکنیم». رئیسجمهور ابراز امیدواری کرد تلاش مشترک کشورهای مخالف یکجانبهگرایی به نتیجه برسد و گفت: «امیدواریم این تلاشی که در حال انجام است، ما، شما و کشورهایی را که به دنبال خروج از یکجانبهگرایی هستند، پیروز کند. من مطمئنم پیروز خواهیم بود، این باور ماست و به امید خدا ایستادهایم».
تجاوز آمریکا به خاک ایران هیچ توجیهی نداشت
رئیسجمهور ایران در ادامه این دیدار با اشاره به جنایتهای آمریکا، تجاوز این کشور به ایران را فاقد هرگونه مستند قانونی، علمی و منطقی دانست و تصریح کرد: «تجاوزی که آمریکا به ایران داشت، هیچ مستند قانونی، علمی و توجیه منطقی نداشت». پزشکیان با اشاره به جانباختن رهبر، فرماندهان، دانشمندان و دانشآموزان و مردم ایران اظهار کرد: «رهبر ما را شهید کردند، فرماندهان ما را شهید کردند، دانشمندان ما را شهید کردند، دانشآموزان بیگناه ما را شهید کردند، مردم ما را زدند؛ یعنی در هیچ چارچوب ذهنی، عقلی و بینالمللی، این رفتار قابل توجیه نیست». او با انتقاد از ادعاهای آمریکا درباره حقوق بشر و قانونمداری افزود: «متأسفانه اینها ادعای حقوق بشر میکنند، ادعای قانونمداری میکنند و کارهایی که دارند میکنند بر هیچ چارچوبی که بشود به آن استناد کرد، مستند نیست».
مردم روسیه با ملت ایران اعلام همبستگی میکنند
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه نیز در این دیدار ضمن اعلام همبستگی با ملت ایران، از مسعود پزشکیان خواست سلام او را به آیتالله سیدمجتبی خامنهای، رهبر معظم انقلاب، برساند. بر اساس گزارش رسانههای روسیه، پوتین روز سهشنبه در دیدار با همتای ایرانی خود در حاشیه نشست سران سازمان همکاری شانگهای در بیشکک، پایتخت قرقیزستان، گفت: «مردم روسیه با مردم ایران که در حال دفاع از منافع خود هستند، اعلام همبستگی میکنند». رئیسجمهور روسیه در ادامه با اشاره به روند روابط اقتصادی و تجاری دو کشور، خاطرنشان کرد روسیه و ایران با وجود شرایط نظامی و سیاسی، روند رو به رشد سال گذشته در روابط تجاری و اقتصادی را حفظ کردهاند.
پوتین همچنین تأکید کرد: «روابط روسیه و ایران در همه زمینهها به طور پیوسته در حال توسعه است». او با اشاره به اهمیت همکاریهای دوجانبه در حوزه بشردوستانه گفت مسکو بر اهمیت همکاریهای روسیه و ایران در این حوزه تأکید دارد.
رئیسجمهور روسیه همچنین خاطرنشان کرد مسکو تلاش میکند با تأمین کالاهای مورد نیاز ایران، از تهران در شرایط کنونی حمایت کند.
آتشبس شکننده بود
رئیسجمهور روسیه در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به تحولات منطقه تصریح کرد: «روسیه از امضای تفاهمنامه میان ایران و آمریکا استقبال کرد، اما متأسفانه آتشبس شکننده بود». دیدار پزشکیان و پوتین در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و شانگهای پلاس، در شرایطی انجام شد که دو طرف ضمن بررسی وضعیت روابط دوجانبه، بر تداوم و گسترش همکاریهای مشترک تأکید کردند؛ در حالی که موضوع چندجانبهگرایی، مخالفت با یکجانبهگرایی و تحولات منطقه نیز از محورهای مهم گفتوگوی دو رئیسجمهور بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
