بیشکک؛ میدان تازه دیپلماسی ایران

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

رئیس‌جمهور ایران، در شرایطی روز گذشته وارد بیشکک، پایتخت قرقیزستان شد که هم‌زمانی این سفر با تشدید فشارهای اقتصادی و تحریمی آمریکا، به حضور ایران در بیست‌وششمین اجلاس سازمان همکاری شانگهای اهمیتی فراتر از یک سفر دیپلماتیک معمول بخشیده است.

مسعود پزشکیان برای شرکت و سخنرانی در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای و نشست «شانگهای‌پلاس» به قرقیزستان سفر کرده؛ نشستی که سران قدرت‌هایی مانند چین، روسیه و هند در آن حضور دارند و می‌تواند یکی از مهم‌ترین صحنه‌های دیپلماسی ایران در شرایط جدید منطقه‌ای و بین‌المللی باشد. اجلاس امسال نیز در بیست‌وپنجمین سال تأسیس سازمان همکاری شانگهای و با شعار «۲۵ سال سازمان همکاری شانگهای؛ با هم برای صلح، توسعه و رفاه پایدار» برگزار می‌شود. اهمیت این اجلاس برای ایران را باید در یک واقعیت راهبردی جست‌وجو کرد و آن اینکه تحریم زمانی بیشترین اثر را دارد که بتواند یک کشور را از بازارها، مسیرهای تجاری، منابع مالی و شرکای اقتصادی خود جدا کند. بنابراین مقابله با تحریم صرفا از مسیر مذاکره سیاسی یا اقدامات اقتصادی داخلی نمی‌گذرد، بلکه ایجاد شبکه‌ای متنوع از شرکای تجاری، مسیرهای ترانزیتی، سازوکارهای مالی و بازارهای جایگزین نیز بخشی از راهبرد خنثی‌سازی فشار اقتصادی است. از این منظر، سازمان همکاری شانگهای برای ایران یک «سپر تحریمی» به معنای مطلق نیست، اما می‌تواند یکی از مهم‌ترین بسترهای تنوع‌بخشی به شرکای اقتصادی و کاهش آسیب‌پذیری ایران در برابر فشارهای یک‌جانبه آمریکا باشد. این سازمان اکنون ۱۰ عضو اصلی دارد و کشورهای عضو آن بخش بزرگی از جمعیت و اقتصاد جهان را دربرمی‌گیرند. چین، روسیه، هند، پاکستان و کشورهای آسیای مرکزی در کنار ایران، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های بزرگ انرژی، تجارت، ترانزیت، سرمایه‌گذاری و بازار را تشکیل می‌دهند. در چنین شرایطی، حضور رئیس‌جمهور ایران در کنار رهبران این کشورها یک پیام سیاسی روشن نیز دارد و آن این است که ایران در حال تقویت پیوندهای خود با ساختارهای آسیایی و اوراسیایی است و تلاش برای منزوی‌کردن تهران، الزاما به قطع ارتباط ایران با جهان منجر نخواهد شد. البته نباید از این واقعیت نیز غافل شد که سازمان همکاری شانگهای یک ائتلاف ضدآمریکایی نیست و اعضای آن منافع و اختلافات خاص خود را دارند. اما همین واقعیت که قدرت‌هایی با وزن سیاسی و اقتصادی چین، روسیه و هند در یک چارچوب چندجانبه در کنار ایران حضور دارند، برای سیاست خارجی تهران اهمیت ویژه‌ای دارد.

‌چرا این اجلاس برای ایران اهمیت اقتصادی دارد؟

یکی از مهم‌ترین فرصت‌های ایران در چارچوب شانگهای، عبور از نگاه صرفا سیاسی و امنیتی به سمت همکاری اقتصادی، مالی و ترانزیتی است. ایران از موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فردی برخوردار است؛ از یک سو به آب‌های آزاد و خلیج فارس و دریای عمان دسترسی دارد و از سوی دیگر می‌تواند حلقه اتصال آسیای مرکزی، روسیه، قفقاز، هند و بخش‌هایی از شرق آسیا باشد. در این میان، توسعه کریدور شمال-جنوب اهمیت ویژه‌ای دارد؛ مسیری که می‌تواند روسیه و کشورهای آسیای مرکزی را از طریق ایران به هند و آب‌های اقیانوس هند متصل کند. بنابراین برای تهران، همکاری با اعضای شانگهای فقط به معنای افزایش حجم تجارت دوجانبه نیست، بلکه می‌تواند به معنای قرارگرفتن ایران در قلب شبکه جدید حمل‌ونقل و تجارت اوراسیا باشد. همین مسئله در شرایط تحریم اهمیت دوچندان پیدا می‌کند. هرچه مسیرهای تجاری ایران متنوع‌تر و شرکای اقتصادی آن بیشتر باشند، امکان اعمال فشار از طریق محدودکردن یک مسیر یا یک بازار کاهش پیدا می‌کند. از سوی دیگر، ایجاد سازوکارهای مالی مستقل از شبکه‌های مالی تحت سلطه آمریکا نیز یکی از موضوعات مهم در همکاری‌های اقتصادی میان کشورهای عضو شانگهای است. ایران می‌تواند از چنین سازوکارهایی برای گسترش ابزارهای مالی غیرغربی و کاهش وابستگی به نظام مالی دلاری استفاده کند. به همین دلیل، حضور پزشکیان در بیشکک را می‌توان بخشی از یک راهبرد گسترده‌تر دانست که همان کاهش هزینه‌های تحریم از طریق افزایش عمق اقتصادی ایران در شرق‌ خواهد بود.

‌هند از گسترش تجارت با ایران می‌گوید

یکی از مهم‌ترین دیدارهای دیروز، ملاقات مسعود پزشکیان و نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند بود؛ دیداری که از منظر اقتصادی برای ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. رئیس‌جمهور ایران در این دیدار با اشاره به ظرفیت‌های گسترده دو کشور، بر ضرورت تقویت همکاری‌های اقتصادی و تجاری تأکید کرد و موضوع خنثی‌سازی آثار تحریم‌ها را نیز مورد توجه قرار داد؛ اما اهمیت این دیدار زمانی بیشتر می‌شود که موضع رسمی طرف هندی را در نظر بگیریم. نارندرا مودی پس از این دیدار اعلام کرد هند به دنبال گسترش و تنوع‌بخشی به روابط تجاری با ایران است. او همچنین بر ادامه دوستی دیرینه دو کشور تأکید کرد و گفت تحولات منطقه و ضرورت حرکت در مسیر صلح نیز از موضوعات مورد بحث دو طرف بوده است. سخنگوی وزارت خارجه هند نیز این دیدار را «سازنده و پربار» توصیف کرد و گفت دو طرف درباره روابط دوجانبه و تحولات غرب آسیا گفت‌وگو کرده‌اند. دهلی‌نو همچنین بر حل مسائل از طریق گفت‌وگو و دیپلماسی و ضرورت حفظ آزادی ناوبری و تجارت تأکید کرده است. این موضع هند برای تهران اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا هند هم یک قدرت اقتصادی بزرگ است، هم یکی از بازیگران مهم آسیایی و هم یکی از شرکای بالقوه ایران در حوزه انرژی، تجارت و ترانزیت. از این منظر، اعلام رسمی نخست‌وزیر هند درباره تمایل به گسترش تجارت با ایران را می‌توان یکی از مهم‌ترین پیام‌های اقتصادی نخستین روز حضور پزشکیان در بیشکک دانست.

 تأکید بر تعمیق روابط با تاجیکستان

در ادامه رایزنی‌های دیروز، پزشکیان با امامعلی رحمان، رئیس‌جمهور تاجیکستان نیز دیدار کرد. دو طرف آخرین وضعیت مناسبات تهران و دوشنبه و راه‌های توسعه همکاری‌های مشترک را بررسی کردند و بر استفاده از ظرفیت‌های موجود برای توسعه و تعمیق روابط در حوزه‌های مختلف تأکید داشتند. اهمیت این دیدار از آن رو‌ست که آسیای مرکزی برای ایران فقط یک حوزه همسایگی دوردست نیست، بلکه می‌تواند یکی از بازارهای مهم صادراتی و یکی از مسیرهای توسعه ترانزیت ایران باشد.

 تاجیکستان نیز به دلیل اشتراکات تاریخی، فرهنگی و زبانی با ایران جایگاه متفاوتی در روابط تهران با آسیای مرکزی دارد؛ بنابرای، تعمیق روابط با دوشنبه در کنار روابط با قرقیزستان، قزاقستان و ازبکستان می‌تواند به تقویت حضور اقتصادی ایران در آسیای مرکزی کمک کند؛ منطقه‌ای که در سال‌های اخیر به یکی از کانون‌های رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی قدرت‌های بزرگ تبدیل شده است.

انرژی و اقتصاد در مرکز رایزنی‌ها

پزشکیان همچنین با صدر جباروف، رئیس‌جمهور قرقیزستان، دیدار کرد. در این دیدار، آخرین وضعیت روابط تهران و بیشکک و راه‌های توسعه همکاری‌های مشترک بررسی شد و دو طرف بر استفاده از ظرفیت‌های موجود برای تعمیق مناسبات تأکید کردند. گزارش‌های منتشرشده از رسانه‌های قرقیزستان نیز نشان می‌دهد که همکاری‌های اقتصادی و انرژی از محورهای رایزنی دو طرف بوده است. این دیدار از یک منظر دیگر نیز اهمیت دارد: قرقیزستان در دوره ریاست دوره‌ای خود بر سازمان همکاری شانگهای، میزبانی این اجلاس را بر عهده دارد و بیشکک در حال تبدیل‌شدن به یکی از مراکز مهم رایزنی‌های آسیایی و اوراسیایی است. برای ایران، تقویت رابطه با کشورهای آسیای مرکزی می‌تواند مکمل روابط با قدرت‌های بزرگی مانند چین، روسیه و هند باشد و به ایجاد یک شبکه متنوع‌تر از روابط اقتصادی و سیاسی کمک کند.

اهمیت پاکستان در هم‌گرایی منطقه‌ای

یکی دیگر از دیدارهای دیروز، ملاقات رئیس‌جمهور ایران با نخست‌وزیر پاکستان بود. مسعود پزشکیان و شهباز شریف در حاشیه اجلاس درباره روابط دوجانبه و تحولات منطقه گفت‌وگو کردند. پاکستان برای ایران از چند جهت اهمیت دارد: هم یک همسایه مهم شرقی است، هم عضو سازمان همکاری شانگهای و هم یکی از مسیرهای بالقوه اتصال ایران به بازارهای آسیای جنوبی. از این منظر، توسعه روابط تهران و اسلام‌آباد می‌تواند در کنار همکاری با هند، ظرفیت ایران برای حضور در بازار بزرگ جنوب آسیا را افزایش دهد. در شرایطی که آمریکا تلاش می‌کند از ابزارهای تحریمی برای محدودکردن مناسبات اقتصادی ایران استفاده کند، حفظ و توسعه روابط با کشورهای مهم منطقه، به‌ویژه کشورهایی که خود نیز دارای منافع مستقل و روابط گسترده با قدرت‌های مختلف هستند، اهمیت مضاعف دارد.

ایران و روسیه؛ دیداری مهم

یکی از مهم‌ترین دیدارهای مورد انتظار این سفر، دیدار مسعود پزشکیان و ولادیمیر پوتین است؛ اما این دیدار تا زمان تنظیم این گزارش هنوز انجام نشده است. طبق اعلام رسمی ایران، رئیس‌جمهور روسیه در حاشیه اجلاس با پزشکیان دیدار و گفت‌وگو خواهد کرد و طرف روس نیز اعلام کرده است که این ملاقات روز سه‌شنبه ۱۰ شهریور انجام می‌شود. این دیدار، از مهم‌ترین بخش‌های سفر پزشکیان خواهد بود. روابط تهران و مسکو طی دو سال گذشته در حوزه‌های مختلف از جمله انرژی، حمل‌ونقل، تجارت، سازوکارهای مالی و کریدور شمال ـ جنوب توسعه یافته است. سفیر ایران در روسیه نیز پیش از این سفر تأکید کرده بود که همکاری دو کشور بر پنج محور اصلی شامل معاهده جامع راهبردی، تجارت آزاد با اوراسیا، کریدور شمال ـ جنوب، سازوکارهای مالی و بانکی و همکاری انرژی دنبال می‌شود. از این منظر، دیدار پزشکیان و پوتین می‌تواند فرصتی برای پیگیری عملیاتی همین توافق‌ها باشد؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی که مستقیم با کاهش آثار تحریم ارتباط دارند.

چین؛ ضلع دیگر معادله شرق

چین نیز در این اجلاس یکی از بازیگران اصلی است. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در آستانه اجلاس بر مفهوم «روح شانگهای» شامل اعتماد متقابل، منفعت مشترک و احترام به تنوع تمدن‌ها تأکید کرده و سازمان همکاری شانگهای را الگویی برای همکاری منطقه‌ای و حرکت به سمت نظمی چندقطبی توصیف کرده است. برای ایران، اهمیت چین روشن است زیرا بزرگ‌ترین اقتصاد آسیایی و یکی از مهم‌ترین شرکای تجاری ایران در سال‌های تحریم، در ساختار شانگهای حضور دارد. بنابراین، حتی در صورت نبود یک دیدار دوجانبه رسمی میان پزشکیان و شی در نخستین روز، حضور هم‌زمان دو کشور در این سطح از اجلاس، فرصت مهمی برای رایزنی‌های سیاسی و اقتصادی ایجاد می‌کند. با وجود همه ظرفیت‌هایی که اجلاس بیشکک برای ایران ایجاد می‌کند، باید از یک برداشت ساده‌انگارانه نیز پرهیز کرد. شانگهای نه یک پیمان دفاعی ضدآمریکایی است و نه سازوکاری که بتواند به‌طور خودکار محدودیت‌های نظام مالی آمریکا را خنثی کند. حتی میان اعضای این سازمان اختلاف منافع جدی وجود دارد. اما اهمیت واقعی شانگهای برای ایران در جای دیگری است: این سازمان می‌تواند به تهران کمک کند تا تعداد دروازه‌های اقتصادی خود را افزایش دهد. اگر تحریم، تلاش برای بستن دروازه‌های تجارت ایران باشد، پاسخ راهبردی تهران نمی‌تواند صرفا بازکردن یک دروازه باشد؛ بلکه باید تعداد دروازه‌ها را بیشتر کند. هند، چین، روسیه، پاکستان، آسیای مرکزی، اوراسیا و مسیرهای ترانزیتی منطقه‌ای، هرکدام می‌توانند بخشی از این شبکه را شکل دهند. از این منظر، دیدارهای پزشکیان اهمیت نمادین و عملی توأمان دارند.

در این میان، اهمیت اصلی اجلاس برای ایران را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد. تهران در شرایط فشار حداکثری تلاش می‌کند به جای قرارگرفتن در موقعیت «کشوری تحت تحریم»، خود را به‌عنوان یک بازیگر ضروری در شبکه اقتصادی، ترانزیتی و ژئوپلیتیکی اوراسیا تثبیت کند. این همان نقطه‌ای است که دیپلماسی سیاسی با دیپلماسی اقتصادی پیوند می‌خورد. به همین دلیل، حضور در بیشکک را باید بیش از یک سفر دیپلماتیک، بخشی از آزمون بزرگ سیاست خارجی و اقتصادی ایران برای عبور از دوره جدید فشارهای آمریکا دانست؛ آزمونی که موفقیت آن به توان تهران برای تبدیل «هم‌گرایی سیاسی» به «منافع اقتصادی ملموس» وابسته است.