تهران مقابل متحدان جنگ

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

‌دهلی نو در حالی میزبان نشست وزرای خارجه بریکس شد که این اجلاس بیش از هر زمان دیگری از قالب یک گردهمایی اقتصادی -سیاسی فراتر رفت و به صحنه تقابل روایت‌ها، بازتعریف موازنه‌ها و آزمون واقعی چندجانبه‌گرایی بدل شد. جنگ ۴۰روزه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران، نقش‌آفرینی جنجالی امارات در کنار متجاوزان و تنش کم‌سابقه میان تهران و ابوظبی، فضای نشست را تحت‌ تأثیر قرار داد؛ تا جایی که بریکس، ناخواسته در برابر پرسشی بنیادین قرار گرفت: آیا این بلوک نوظهور قادر است در بزنگاه‌های ژئوپلیتیک، میان «قدرت» و «حق» جانب قانون را بگیرد؟ در چنین فضایی، حضور و مواضع سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، فقط یک مشارکت دیپلماتیک معمول نبود، بلکه تلاشی هدفمند برای تغییر زمین بازی، افشای همدستان جنگ و تثبیت جایگاه ایران در نظم در حال گذار جهانی به شمار می‌رفت؛ تلاشی که از تریبون رسمی اجلاس تا رایزنی‌های فشرده پشت درهای بسته، ردپای آن در سراسر نشست دهلی نو دیده می‌شد. عراقچی با سه سخنرانی راهبردی، پاسخ‌های قاطع و صریح به طرف اماراتی و انجام پنج دیدار دوجانبه فشرده، توانست وزنه توازن قدرت در نشست را به سمت ایران تغییر دهد. گزارش پیش‌رو، روایتی است از آنچه در سالن‌های دیپلماتیک  دهلی نو گذشت.

 نشستی در سایه تجاوز

نشست وزرای خارجه بریکس در حالی آغاز شد که آتش جنگ ۴۰روزه آمریکا و رژیم صهیونیستی علیه ایران اگرچه خاموش شده، سطح تنش بالا بود. تجاوزی که از ۹ اسفند ۱۴۰۴ با حملات گسترده به تأسیسات دفاعی و غیرنظامی ایران آغاز شد و با درخواست آتش‌بس از سوی متجاوزان به پایان رسید و دستاورد ملموسی برای متجاوزان نداشت.

اما آنچه این نشست را از نشست‌های پیشین متمایز می‌کرد، افشای نقش امارات متحده عربی در کنار متجاوزان بود. کشوری که با در اختیار گذاشتن پایگاه‌های نظامی، حریم هوایی، خاک و تسهیلات اطلاعاتی خود به آمریکا و رژیم صهیونیستی، نه‌فقط از محکوم‌کردن تجاوز خودداری کرد، بلکه به شریک فعال جنایت تبدیل شد. این همکاری فراحوزه‌ای، نشست دهلی نو را به صحنه‌ای برای رویارویی دیپلماتیک میان ایران و امارات بدل کرد.

روز نخست؛ درگیری لفظی و افشای نقش امارات

روز پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت، اولین جلسه نشست وزرای خارجه بریکس با تنش آشکار میان دو عضو کلیدی این بلوک همراه بود. بر اساس گزارش خبرنگار اعزامی «شرق» به

 دهلی نو، نماینده امارات در سخنان خود به طور مستقیم به ایران اشاره کرد و خواستار محکومیت اقدامات تهران شد.

اما آنچه در ادامه رخ داد، نقطه عطف نشست بود. سیدعباس عراقچی که در سخنرانی اصلی خود به منظور «حفظ وحدت» از ذکر نام امارات خودداری کرده بود، درخواست پاسخ‌گویی کرد و با قاطعیت، پرده از همکاری امارات با متجاوزان برداشت.

وزیر خارجه ایران خطاب به نماینده امارات گفت: «متأسفانه باید بگویم امارات مستقیم در اقدام تجاوزکارانه علیه ایران دخیل بود. آنها حتی از محکوم‌کردن این تجاوز خودداری کردند». عراقچی با اشاره به حمله وحشیانه به مدرسه در روز نخست تجاوز که بیش از ۱۷۰ دانش‌آموز بی‌گناه به شهادت رسیدند، افزود: «نه‌تنها اصل تجاوز را نکوهش نکردند، بلکه بعدا با در اختیار گذاشتن پایگاه‌های نظامی، حریم هوایی، خاک و تسهیلات اطلاعاتی به آمریکا و اسرائیل، به‌طور فعال در آن مشارکت کردند».

وزیر خارجه کشورمان در ادامه با ابراز تأسف از اینکه «همسایگان برادر» چنین رویکردی در پیش گرفتند، پرسشی کلیدی و سرنوشت‌ساز مطرح کرد: «کدام بخش از حقوق بین‌الملل اجازه می‌دهد از یک اقدام تجاوزکارانه بی‌دلیل و بدون تحریک قبلی حمایت کنید؟ همه می‌دانند ما در میانه مذاکرات بودیم که آمریکا و اسرائیل تصمیم به حمله گرفتند و ما شگفت‌زده شدیم که برادرانمان در امارات به متجاوزان پیوستند».

عراقچی تأکید کرد ایران هرگز به امارات حمله نکرده و فقط «پایگاه‌های نظامی آمریکا و تأسیسات و سامانه‌های دفاعی آن کشور» را در خاک امارات هدف قرار داده است. او با رد ادعای نماینده امارات مبنی بر انجام حملات تلافی‌جویانه دو ساعت پس از تجاوز، تصریح کرد: «این اقدام روز بعد انجام شد و مدارک بسیاری وجود دارد که نشان می‌داد آنها پایگاه‌های نظامی خود را در اختیار آمریکا برای حمله به ما قرار داده‌اند».

وزیر خارجه ایران در پایان این رویارویی، توصیه‌ای برادرانه اما هشداردهنده به مقامات اماراتی ارائه کرد: «دیدید که حضور نیروها و پایگاه‌های آمریکا در سرزمینتان امنیت شما را تأمین نکرد. ائتلاف با اسرائیل نیز از شما محافظت نکرد. قویا توصیه می‌کنم در سیاست خود نسبت به ایران بازنگری کنید. ما قرن‌ها همسایه بوده‌ایم و خواهیم ماند؛ ناگزیر از زندگی در صلح و درک متقابل هستیم».

این تنش لفظی که به درخواست سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه و مداخله مستقیم همتای آفریقای جنوبی فروکش کرد، گمانه‌زنی‌ها درباره صدور بیانیه پایانی را تحت‌الشعاع قرار داد. اما آنچه روشن بود، تغییر محسوس وزنه قدرت در نشست به سمت ایران بود.

 سه سخنرانی راهبردی عراقچی؛ بازطراحی نظم جهانی از منظر تهران

عباس عراقچی در طول دو روز نشست، سه سخنرانی کلیدی انجام داد که هریک از زاویه‌ای متفاوت، نقشه راه جمهوری اسلامی ایران برای نظم نوین جهانی را ترسیم می‌کرد.

سخنرانی نخست: محکومیت تجاوز و فراخوان برای عدالت

عراقچی در اولین سخنرانی خود در صحن اجلاس، از همه اعضای بریکس و جامعه بین‌المللی خواست نقض حقوق بین‌الملل از سوی آمریکا و رژیم صهیونیستی، از جمله تجاوز غیرقانونی آنان علیه ایران را به‌صراحت محکوم کنند. او تأکید کرد: «ایران از کشورهای عضو بریکس و همه اعضای مسئول جامعه بین‌المللی می‌خواهد از سیاسی‌سازی نهادهای بین‌المللی جلوگیری به عمل آورند و اقدامات عملی برای متوقف‌کردن جنگ‌افروزی و پایان‌دادن به مصونیت ناقضان منشور سازمان ملل متحد اتخاذ کنند».

عراقچی در این سخنرانی، چشم‌انداز ایران از نقش بریکس را نیز ترسیم کرد: «ما بر این باوریم که بریکس می‌تواند و باید به یکی از ستون‌های اصلی در شکل‌دهی به نظم جهانی تبدیل شود؛ نظمی که عادلانه‌تر، متوازن‌تر و انسانی‌تر باشد؛ نظمی که در آن، قدرت هرگز جایگزین حق نشود». او در پایان با تأکید بر مقاومت ملت ایران افزود: «ملت‌هایی که برای عزت و استقلال خود ایستادگی می‌کنند، ممکن است سختی‌های فراوانی را تحمل کنند، اما هرگز شکست نخواهند خورد».

 از مدرسه میناب تا تروریسم اقتصادی

عراقچی در سخنرانی دیگر خود با اشاره به ناکارآمدی ساختارهای پساجنگ جهانی دوم، گفت: «جهان در دوران بی‌ثباتی ساختاری و بحران عمیق اعتماد به سر می‌برد. شکاف میان قدرت‌های نوظهور و ساختارهای تصمیم‌گیری سنتی، به بی‌عدالتی در توزیع قدرت، ثروت و فرصت‌های توسعه دامن زده است».

او تحریم‌های یکجانبه را «تروریسم اقتصادی» خواند و تأکید کرد: «این اقدامات که در نقض آشکار قوانین بین‌المللی انجام می‌شوند، حقوق بنیادین انسان‌ها از جمله حق حیات، سلامت و توسعه را هدف قرار می‌دهند». اما تأثیرگذارترین بخش این سخنرانی، اشاره به جنایت حمله به مدرسه دخترانه در شهر میناب بود. عراقچی با صدایی گرفته اما مصمم گفت: «در این حمله دو مرحله‌ای، ۱۶۸ انسان بی‌گناه شامل دانش‌آموزان دختر و پسر در ساعات درس و در مکان آموزشی خود به شهادت رسیدند. متجاوزان حتی نیم‌ساعت به کودکان فرصت زنده‌ماندن ندادند». او هشدار داد: «اگر امروز در برابر خون کودکان میناب سکوت کنیم، فردا این چرخه خشونت به هر نقطه دیگری از جهان منتقل می‌شود. دفاع از ایران، دفاع از اصل جهان‌شمول کرامت انسانی است».

چهار رکن مسیر پیش‌رو

در ادامه نشست، عراقچی سخنرانی‌ای با محوریت «بسترسازی برای تاب‌آوری، نوآوری، همکاری و پایداری» ارائه کرد. او با اشاره به قرارگرفتن جهان در نقطه‌ای تاریخی میان دو مسیر، گفت: «امروز نوآوری فقط یک شعار نیست، بلکه یک ضرورت راهبردی به شمار می‌رود. جهانِ امروز نیازمند گذار از مدیریت بحران‌ها به مدیریت فرصت‌هاست». عراقچی چهار رکن اصلی را برشمرد: نوآوری فراتر از فناوری، تاب‌آوری در برابر شوک‌ها و جنگ‌ها، همکاری ساختاری و هم‌افزا و پایداری به عنوان پیوند رشد اقتصادی با عدالت و محیط زیست. او در پایان تأکید کرد: «زمان آن رسیده است که از مدیریت بحران به مدیریت ساختار حرکت کنیم. ما در بریکس به دنبال ایجاد یک توازن استراتژیک، نه یک بلوک تقابلی، هستیم».

 دیپلماسی فشرده دوجانبه؛ پنج دیدار راهبردی

در حاشیه نشست بریکس، عباس عراقچی چندین دیدار دوجانبه با همتایان خود از روسیه، آفریقای جنوبی، مصر، مالزی و تایلند و همچنین با همتای هندی خود انجام داد که هریک از حیث پیام‌رسانی و هماهنگی منطقه‌ای دارای اهمیت راهبردی بود.

دیدار با لاوروف

شاید مهم‌ترین دیدار وزیر امور خارجه، به دیدار با همتای روسی تعلق داشت. دو طرف به‌طور عمیق و محرمانه درباره روند حل ‌جنگ خاورمیانه تبادل‌ نظر کردند. لاوروف بر اهمیت حفظ آتش‌بس و صلح شکننده و همچنین جلوگیری از اختلال در تلاش‌های سیاسی و دیپلماتیک برای دستیابی به توافق جامع ایران و آمریکا تأکید کرد.

وزیر خارجه روسیه آمادگی کشورش را برای ارائه تسهیلات به طرفین جهت یافتن راه‌حل‌های قابل قبول اعلام کرد.

عباس عراقچی در ادامه با لامولا، وزیر امور خارجه ‌آفریقای جنوبی‌ دیدار کرد. عراقچی از مواضع سازنده و مثبت آفریقای جنوبی در قبال جنگ تحمیلی علیه ایران قدردانی کرد و با اشاره به مواضع این کشور در حمایت از مردم فلسطین، نتانیاهو را «جنایتکار جنگی» خواند. همتای آفریقای جنوبی نیز بر حمایت قاطع کشورش از مسیر دیپلماتیک تأکید کرد.

عراقچی دیدار مهمی هم با عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر داشت. دو طرف آخرین وضعیت منطقه غرب آسیا، روند تحولات پس از آتش‌بس و ضرورت تداوم رایزنی‌های منطقه‌ای برای کمک به ثبات و امنیت منطقه را بررسی کردند. دیداری با وزیر خارجه مالزی نیز برگزار شد و عراقچی جنگ ۴۰‌روزه را نقطه عطفی مهم در تحولات منطقه غرب آسیا توصیف کرد و گفت: «امروز کشورهای منطقه بیش از هر زمان دیگری دریافته‌اند که امنیت منطقه‌ای یک کل به‌هم‌پیوسته است و نمی‌توان برای تأمین امنیت منطقه به آمریکا و رژیم اسرائیل متکی بود». وزیر خارجه مالزی نیز بر مخالفت کشورش با توسل به زور تأکید کرد. عراقچی دیداری هم با فوآنگ کتکئو، وزیر امور خارجه تایلند، داشت که وزیر امور خارجه کشورمان با اشاره به سابقه بدعهدی آمریکا در قبال توافق هسته‌ای، اظهار کرد: «آمریکایی‌ها طی یک سال گذشته دو بار به مسیر دیپلماسی خیانت کرده و در میانه مذاکرات، علیه ایران دست به حمله نظامی زدند». همتای تایلندی نیز از هر ابتکاری که به ثبات و کاهش تنش در منطقه کمک کند، حمایت کرد. وزیر امور خارجه کشورمان با همتای هندی هم دیدار و گفت‌وگو داشت. همچنین سید‌عباس عراقچی در حاشیه نشست، با مودی، نخست‌وزیر هند گفت‌وگو کرد. وزیر امور خارجه کشورمان در این گفت‌وگو با اشاره به روابط تاریخی و دوستانه تهران-دهلی‌نو، مبادرت به تشریح آخرین وضعیت فعلی جنگ و پیامدهای ناشی از آن کرد. ناراندا مودی، نخست‌وزیر هند نیز در این گفت‌وگو ضمن تأکید بر اهمیت حفظ مناسبات دو‌ کشور، ثبات و امنیت منطقه را‌ مورد اشاره قرار داد‌ و بر آمادگی هند برای کمک به استقرار امنیت در ‌منطقه‌ تأکید کرد.

از بن‌بست تا گشایش

در روز نخست نشست، پس از درگیری لفظی ایران و امارات، گمانه‌زنی‌ها درباره عدم صدور بیانیه پایانی قوت گرفت. کارشناسان سیاسی احتمال پایان این نشست را بدون بیانیه (‌مانند نشست اخیر معاونان وزیران خارجه در ماه آوریل) را مطرح کردند. اما ساعات پایانی روز نخست و به‌ویژه رایزنی‌های فشرده در دومین روز نشست، تصویر دیگری را ترسیم کرد. هند که ریاست دوره‌ای امسال بریکس را بر عهده دارد و خواهان برگزاری اجلاسی موفق و نمایش وحدت در آستانه نشست سران بود، با تمام توان وارد عمل شد. سوبرامانیام جایشانکار، وزیر خارجه هند، با حفظ موضعی بی‌طرف، بر نگرانی‌های مشترک همه اعضا مانند تهدید امنیت دریانوردی در تنگه هرمز، اختلال در زنجیره انرژی و لزوم احترام به حاکمیت ملی تأکید کرد. تحلیلگران مقیم دهلی‌نو به خبرنگار «شرق» گفتند: «گرچه خواسته اصلی ایران (محکومیت صریح آمریکا و اسرائیل) و خواسته امارات (محکومیت حملات به زیرساخت‌های انرژی) در تضاد است، اما دو طرف به این درک رسیده‌اند که ناکامی در صدور بیانیه، به‌طور هم‌زمان اقتدار بریکس و اعتبار دیپلماتیک هر دو کشور را خدشه‌دار خواهد کرد». انتظار می‌رفت بیانیه نهایی اجلاس با رویکردی آینده‌نگرانه و با محوریت «چندجانبه‌گرایی اصلاح‌شده»، ضمن تأکید بر اصول کلی حقوق بین‌الملل، بر ضرورت عدم توسل به زور و حل‌وفصل مسائل از طریق گفت‌وگو تأکید کند؛ در نهایت شاهد بیانیه پایانی رئیس نشست بودیم که در فضای پرتنش کنونی به‌مثابه یک دستاورد ارزیابی می‌شود.

 تنگه هرمز؛ خط قرمز ایران و هشدار به دشمنان

در حاشیه نشست، عراقچی در گفت‌وگو با رسانه‌ها بار دیگر موضع اصولی ایران در قبال تنگه هرمز را تبیین کرد. او با تأکید بر اینکه «ما آغازگر این جنگ نبودیم؛ ما فقط از خود دفاع می‌کنیم و حق کامل دفاع مشروع را داریم»، گفت: «تنگه هرمز اکنون بیش از هر چیز از تجاوز آمریکا و محاصره‌ای که بر آن تحمیل کرده است، آسیب می‌بیند. از نظر ما، تنگه هرمز برای تمامی کشتی‌های تجاری باز است، اما آنها باید با نیروهای دریایی ما همکاری کنند». وزیر امور خارجه ایران همچنین در نشست خبری با رسانه هندی تأکید کرد:‌ ما در وضعیت آتش‌بسی متزلزل به سر می‌بریم. تلاش داریم به دیپلماسی شانس دیگری بدهیم تا راهکاری مذاکراتی یافت شود. پرونده ایران راهکار نظامی ندارد. در برابر هر حمله تجاوزکارانه، قاطعانه مقابله می‌کنیم و در برابر تحریم‌ها، استوارانه مقاومت می‌کنیم. کشور من ۴۰ سال است تحت تحریم‌های ظالمانه بوده است. مردم من فقط به زبان احترام پاسخ می‌دهند. عراقچی همچنین گفت: درباره غرب آسیا، معتقدم بهترین راه، دیپلماسی است. هیچ راه‌حل نظامی‌ای وجود ندارد و فکر می‌کنم ایالات متحده باید این واقعیت را درک کند.

آنها دست‌کم دو بار ما را آزموده‌اند و اکنون به این نتیجه رسیده‌اند که راه‌حل نظامی وجود ندارد. آنها نمی‌توانند از طریق اقدامات نظامی به اهداف خود برسند، اما اگر مسیر دیپلماسی را دنبال کنند، موضوع متفاوت خواهد بود. ما پیش‌تر تعاملات را آغاز کرده‌ایم، اما همان‌طورکه می‌دانید مشکلات زیادی در این مسیر وجود دارد. مهم‌ترین مشکل، پیام‌های متناقضی است که از سوی آمریکایی‌ها از طریق اظهارنظرها، مصاحبه‌ها و مواضع مختلف دریافت می‌کنیم.‌ در موضوع اختلالات ایجادشده در تنگه هرمز که فشار زیادی بر زنجیره تأمین جهانی و به‌ویژه زنجیره تأمین انرژی وارد کرده است، ما مقصر نیستیم. ما آغازگر این جنگ نبودیم؛ ما فقط از خود دفاع می‌کنیم و معتقدم حق کامل دفاع مشروع را داریم. تا آنجا که به ما مربوط می‌شود، تنگه هرمز بسته نیست، به‌ویژه برای کشورهای دوست. این محدودیت تنها برای دشمنان ما اعمال می‌شود. کشتی‌های متعلق به کشورهای دوست و سایر کشورها فقط ملزم هستند عبور خود را با نیروهای نظامی ما هماهنگ کنند تا از هرگونه مانع احتمالی جلوگیری شود و عبوری امن داشته باشند. در روزهای گذشته نیز کشتی‌های زیادی با کمک نیروهای دریایی ما از این تنگه عبور کرده‌اند و این روند ادامه خواهد داشت. تنها راه‌حل، پایان کامل این جنگ تجاوزکارانه است و پس از آن ما اطمینان خواهیم داد که عبور امن برای تک‌تک کشتی‌ها تضمین شود.

 به آمریکایی‌ها اعتماد نداریم

عراقچی همچنین گفت: قبل از توافق باید همه چیز مشخص شود، به آمریکایی‌ها اعتماد نداریم. او اعلام کرد: موضوع اورانیوم غنی‌شده به بن‌بست رسیده و در حال حاضر در دستور کار مذاکرات قرار ندارد. موضوع برای ایران بسیار پیچیده است و تصمیم گرفته شده که در مراحل بعدی مذاکرات به آن پرداخته شود. عراقچی گفت فعلا این موضوع در گفت‌وگوها مطرح نیست و احتمالا در مذاکرات آتی با مشورت روسیه، پیشنهادهای‌ آنها بررسی خواهد شد. عراقچی همچنین ادامه داد: آمریکا به اهداف نظامی خود در مذاکرات هم نخواهد رسید. فقط مذاکره و دیپلماسی راه‌حل برد-برد است.

 تغییر وزنه قدرت به سمت ایران

در نهایت ماحصل حضور سیدعباس عراقچی در نشست دهلی‌نو‌ فراتر از یک رخداد دیپلماتیک عادی بود. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران با تلفیق سه سخنرانی راهبردی، پاسخ‌های صریح و قاطع در برابر جبهه متجاوزان و متحدان منطقه‌ای آنان‌ و چندین دیدار دوجانبه فشرده، موفق شد دو دستاورد محوری را به ثمر بنشاند؛ نخست، افشای چهره واقعی همسایگانی که در جنگی نابرابر به دشمنان پیوستند و در نتیجه، تغییر محسوس توازن قدرت در درون بریکس به سمت ایران و دوم، تثبیت جایگاه تهران به‌عنوان بازیگری که نه‌تنها از نظم‌های کهنه و ناعادلانه عبور کرده، بلکه خود طراح ارکان نظمی نوین مبتنی بر عدالت، تاب‌آوری و کرامت انسانی است. خون کودکان میناب، بمب‌های آمریکایی بر فراز تأسیسات و خانه‌های ایرانیان و سکوت یا همدستی برخی قدرت‌های منطقه‌ای، همه در این دو روز به راویانی خاموش اما گویا برای اثبات یک حقیقت تبدیل شدند؛ دیپلماسی مقاومت، امروز وزنه‌ای است که نه واشنگتن می‌تواند نادیده بگیرد و نه بریکس، بی‌آنکه به ستون‌فقرات خود آسیب بزند. آینده نظم جهانی، بیش از آنکه در نیویورک یا ژنو رقم بخورد، در چنین نشست‌هایی و با چنین وزنه‌هایی تعیین خواهد شد و استفاده از چنین فرصت‌هایی، دمیدن جانی تازه در دیپلماسی خواهد بود.