مبارزه شیمیایی به بهای سلامت عمومی

در آغاز فصل بهار سال جاری سازمان جهاد کشاورزی استان‌های اردبیل و گلستان و مدیریت‌های حفظ نباتات آنان با هشدارهایی نسبت به شیوع بیماری‌ خطرناک زنگ زرد در مزارع گندم و ضرورت سمپاشی برای کنترل این بیماری خبر دادند.

انعکاس این شیوه خبررسانی با عنوان بیماری خطرناک و بلافاصله توصیه به سمپاشی برای امثال نویسنده که با برنامه اصلاح گندم ناآشنا نیستم، موجب شگفتی شد. در اپیدمی بیماری‌ها و هجوم آفات به محصولات کشاورزی، هنگامی از صفت خطرناک استفاده می‌شود که انتظار می‌رود محصول آسیب‌دیده برای انسان و دام ایجاد بیماری کند. درحالی‌که چنین همبستگی‌ای برای زنگ‌های غلات (برخلاف گندم‌های آلوده به سیاهک‌ها و فوزاریوم خوشه به لحاظ توکسین‌زایی) گزارش نشده است. با اجتناب از ورود به مباحث تخصصی ناگزیر به بیان اشاراتی در اقدام شتابزده دستگاه‌های مسئول برای توصیه سمپاشی به منظور کنترل این بیماری خاص گندم هستم. سالیان پرشماری متجاوز از هشت دهه است که محققین کشورمان در زمینه اصلاح ارقام کلان زراعی و به طور خاص محصول راهبردی گندم در تلاش برای دستیابی به ارقامی با عملکرد بالاتر و مقاومت به عوامل بیماری‌زا از جمله زنگ‌ها هستند. روندی که به لحاظ جهش‌های مستمر پاتوژن‌های بیماری‌زا همواره تداوم دارد. تلاش برای دستیابی به ارقام مقاوم به بیماری برای استان‌های شمالی کشور به لحاظ شرایط اقلیمی خاص و مساعد برای بروز و گسترش بیماری، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. متأسفانه هرازگاه و در مقاطعی از بروز جهش ژنتیکی در عوامل بیماری‌زا، دستگاه‌های اجرایی دچار شتابزدگی شده و با انتخاب کوتاه‌ترین راه‌حل مبادرت به توصیه و تمهید برای سمپاشی می‌کنند. اقدامی که در شرایط اقلیمی شمال کشور و آمار بالای بعضی سرطان‌ها اتفاقا باید با شکیبایی و احتیاط بررسی شود. در نیمه اول دهه ۷۰ گسترش بیماری فوزاریوم خوشه، مزارع گندم استان‌های مازندران و‌ گلستان و منطقه نیمه‌گرمسیری شمال استان اردبیل را مورد خسارت شدید قرار داد. در چنین فضایی شماری از ‌ شرکت‌های واردات سموم شیمیایی و از طریق لابی‌های خود درصدد ارائه راه‌حل سمپاشی برای مقابله با این بحران بودند. اما دیری نگذشت که تلاش محققین در برنامه اصلاح ارقام گندم منجر به معرفی ارقام متحمل شد. در حال حاضر مصرف سموم مختلف برای کنترل آفات، بیماری‌ها و علف‌های هرز در شمال کشور دو برابر میانگین مصرف جهانی است. بیم آن می‌رود با تداوم مبارزه شیمیایی برای بیماری زنگ زرد در ۵۰۰ هزار هکتار از اراضی گندم‌خیز استان‌های گلستان و مازندران، شرایط زیستی هم برای محیط زیست این مناطق و هم سلامت و بهداشت جامعه انسانی با مخاطرات جبران‌ناپذیری مواجه شود. امیدواریم دستگاه اجرایی با حمایت و پرهیز از شتابزدگی فرصت لازم را برای معرفی ارقام متحمل به محققین اصلاح نباتات فراهم کنند تا بیش از این و با توجیه تولید بیشتر بر آمارهای تکان‌دهنده بیماری‌های انسانی و دام شمال کشور افزوده نشود.