علی ۹ساله است
به بهانه روز جهانی کودک
علی ۹ساله و کلاس سوم دبستان است. در یکی از شهرستانهای استان تهران زندگی میکند، در خانهای که درآمدش از میانگین پایینتر است. بیشتر روزهای مدرسهاش را پشت صفحه کوچک یک گوشی گذرانده است؛ در کلاسهایی بیچهره و بیزنگ تفریح، بیآموزگاری که از نزدیک ببیند کدام دست دیرتر بالا میرود و کدام نگاه زودتر خسته میشود. حالا مدرسه از درسخواندنش گلایه دارد و خانواده مانده است که چه کند. مددکار اجتماعی احتمال میدهد مشکلی جدیتر در کار باشد و علی را به متخصص ارجاع میدهد. آزمونها نشان میدهند ضریب هوشی او پایین است. تیم حمایتی پیشنهاد میکند علی به مدرسه ویژه کودکان با نیازهای خاص برود؛ خانواده برمیآشوبد و نمیپذیرد. این داستان میتوانست همینجا تمام شود: خانوادهای که «نه» گفت، مدرسهای که شانه بالا انداخت و پروندهای که بسته شد. اما علی تمام نمیشود. او فردا صبح هم بیدار میشود، کیفش را برمیدارد و به کلاسی میرود که زبانش را نمیفهمد.
لطفاله محسنی . مدیرعامل مؤسسه پژواک امید کودک
علی ۹ساله و کلاس سوم دبستان است. در یکی از شهرستانهای استان تهران زندگی میکند، در خانهای که درآمدش از میانگین پایینتر است. بیشتر روزهای مدرسهاش را پشت صفحه کوچک یک گوشی گذرانده است؛ در کلاسهایی بیچهره و بیزنگ تفریح، بیآموزگاری که از نزدیک ببیند کدام دست دیرتر بالا میرود و کدام نگاه زودتر خسته میشود. حالا مدرسه از درسخواندنش گلایه دارد و خانواده مانده است که چه کند. مددکار اجتماعی احتمال میدهد مشکلی جدیتر در کار باشد و علی را به متخصص ارجاع میدهد. آزمونها نشان میدهند ضریب هوشی او پایین است. تیم حمایتی پیشنهاد میکند علی به مدرسه ویژه کودکان با نیازهای خاص برود؛ خانواده برمیآشوبد و نمیپذیرد. این داستان میتوانست همینجا تمام شود: خانوادهای که «نه» گفت، مدرسهای که شانه بالا انداخت و پروندهای که بسته شد. اما علی تمام نمیشود. او فردا صبح هم بیدار میشود، کیفش را برمیدارد و به کلاسی میرود که زبانش را نمیفهمد.
روز من، حقوق من، آینده من
یونیسف روز جهانی کودک امسال، مصادف با سالروز تصویب پیماننامه حقوق کودک را با شعار «روز من، حقوق من، آینده من» برگزار میکند. کنار نام علی، هر پاره از این شعار پرسشی دارد:
- روز من: روزهایی که علی در کلاس از دیگران عقبتر میماند، روز یادگیری نیست؛ روز شکستی تکراری است که کودک کمکم آن را درباره خودش باور میکند.
- حقوق من: پیماننامه حقوق کودک، که ایران نیز به آن پیوسته است، «منافع عالیه کودک» را ملاک هر تصمیم درباره او (ماده ۳) و آموزشِ متناسب با نیازهای ویژه را حق او میداند (مواد ۲۳ و ۲۸).
- آینده من: آینده علی امروز در جلسهای نوشته میشود که کسی نظر خودش را نمیپرسد؛ حال آنکه ماده ۱۲ همان پیماننامه حق شنیدهشدن را برای هر کودک به رسمیت میشناسد.
سالهای ازدسترفته
چرا کسی زودتر ندید؟ سالهای نخست دبستان بخشی از دوره طلایی رشد است و مهارتهای پایه در همین سالها پی ریخته میشوند. پژوهشگران آموزش از «اثر متیو» سخن میگویند: کودکی که عقب بماند و حمایت نشود، هر سال فاصلهاش با همسالانش بیشتر میشود. جیمز هکمن، برنده نوبل اقتصاد، نیز نشان داده است هرچه مداخله زودتر باشد، بازده آن بیشتر و هزینه جبران کمتر است. آموزش غیرحضوری نشانهها را پنهان کرد، اما تنها مقصر نیست؛ نظام آموزشی ما هنوز سازوکاری فراگیر برای پایش مستمر یادگیری در سه سال نخست دبستان ندارد. در این سالها، علی احتمالا نمرههای پایین، سرزنش و برچسب «تنبل» را تجربه کرده و آرامآرام باور کرده است که «نمیتوانم»؛ زخمی که گاه از خودِ دشواری یادگیری عمیقتر است. نمره هوش نیز بهتنهایی سرنوشت نیست. در راهنماهای تشخیصی معتبر چون DSM-5، کارکرد سازشی کودک هم سنجیده میشود و کودکی که سالها از آموزش مؤثر محروم بوده، ممکن است پایینتر از توان واقعیاش نمره بگیرد. علی به ارزیابی چندجانبه و برنامهای فردی نیاز دارد، نه به یک برچسب.
حقِ چه کسی؟
خانواده حق خود میداند که به روش خودش عمل کند و مدرسه حق خود میداند که کودک دیرآموز را کنار بگذارد. در این میان، تنها حقی که نمایندهای ندارد، حقِ خودِ علی است. نگرانی خانواده را نباید کوچک شمرد؛ در شهری کوچک، برچسب زود میچسبد و دیر پاک میشود. اما پیماننامه حقوق کودک میگوید دغدغه اساسی والدین باید منافع عالیه کودک باشد (ماده ۱۸) و کنارگذاشتن کودک دیرآموز نیز هیچگاه «حقِ» مدرسه نیست. حق کودک امانتی است در دست هر دو. پرسش درست این نیست که «مدرسه عادی یا مدرسه ویژه؟»؛ باید دید علی کجا و با چه پشتیبانیای بیشترین یادگیری و کمترین آسیب را خواهد داشت. پاسخ را باید با خانواده یافت، نه علیه آن؛ و با شنیدن صدای خودِ علی، نه در غیاب او.
علی در ۱۵سالگی
اگر هیچ چیز تغییر نکند، علیِ ۱۵ساله کولهباری از شکست و شرم دارد و در شمار آسیبپذیرترین نوجوانان در برابر بازماندگی از تحصیل است؛ آغاز زنجیری که ما در پژواک امید کودک با حلقههایش آشناییم: کار زودهنگام، کوچه و خیابان، بهرهکشی و نوجوانیای که زودتر از موعد تمام میشود. اما آینده دیگری هم ممکن است. کودک دیرآموز یاد میگیرد؛ فقط با آهنگی دیگر. علیِ ۱۵سالهای که از امروز دیده شود، میتواند نوجوانی باشد با مهارتی در دست و جایی در خانواده و محلهاش. فاصله این دو آینده، تصمیمی است که همین امروز گرفته میشود.
چه باید کرد؟
به باور ما، این پنج گام میتواند شعار امسال را از کاغذ به زندگی کودکان بیاورد:
1- شناسایی زودهنگام و پیوسته: پایش یادگیری در سه سال نخست دبستان و آموزش آموزگاران برای دیدن نشانهها.
2- مددکاری اجتماعی مدرسهمحور: پیوند مدرسه، خانواده و متخصص؛ مسیری که پژواک امید کودک دنبال میکند.
3- همراهی با خانواده، نه تحمیل به آن: مشاوره و اطلاعات روشن، تا ترس به تصمیم آگاهانه بدل شود.
4- برنامه آموزشی فردی و انعطافپذیر: در مدرسه عادی با پشتیبانی ویژه یا در مدرسه تخصصی با امکان بازگشت، همراه با ارزیابی دورهای.
5- شنیدن صدای کودک و مبارزه با برچسب: علی میتواند بگوید کجا احساس امنیت میکند و جامعه باید بیاموزد که نیاز ویژه نشانه کمارزشی نیست.
روز علی
علی احتمالاً نمیداند که بیستم نوامبر روز جهانی کودک است. هدیه واقعی این روز برای او نه بادکنک است و نه شعار؛ بزرگسالی است که او را ببیند، تفاوتش را بفهمد و به جای کنارگذاشتن، راهی برای رسیدنش بیابد. هیچ کودکی نباید بهای ترس بزرگترها را با آیندهاش بپردازد. روز کودک، روزِ علی است؛ اگر ما بخواهیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.