کدام مدیر میراث فرهنگی باغ جهانی عباس آباد بهشهر را حراج کرد + سند
معمولاً مشکلات در حوزه میراث فرهنگی از جایی آغاز میشود که خود مدیران یا ضعیف هستند و یا از وضعیت عرصه، حریم و ضوابط آثار ثبتی اطلاع کافی ندارند.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
روز شنبه ۲۰ تیرماه، مصاحبهای با «علیرضا ایزدی»، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، منتشر کرد. او در این گفتوگو به ابهامهای مطرحشده درباره پرونده مزایده «باغ عباسآباد» بهشهر پاسخ داد و تلاش کرد درباره این موضوع روشنگری کند؛ تلاشی که ای کاش انجام نمیشد.
آنچه از این گفتوگوی کوتاه برمیآید، نشان میدهد که ظاهراً مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، اطلاع دقیقی از پرونده ثبت جهانی عرصه و حریم باغ عباسآباد بهشهر ندارد. به نظر میرسد او نهتنها از جزئیات و اتفاقات این پرونده بیاطلاع است، بلکه اطلاعات نادرست و گمراهکنندهای هم ارائه میکند؛ اطلاعاتی که میتواند به منابع طبیعی در پیشبرد اهداف خود برای برگزاری این مزایده جنجالبرانگیز کمک کند.
«عصر ایران» در تاریخ ۳۰ خرداد ۱۴۰۵، با استناد به اسنادی که به دستش رسیده بود، گزارشی درباره برگزاری یک مزایده مشکوک در مازندران منتشر کرد؛ مزایدهای که شائبه سوءاستفاده از شرایط جنگی برای واگذاری ۱۵ ساله مجموعه باغ جهانی عباسآباد بهشهر را بررسی میکرد.
در این گزارش، عصر ایران با مرور واگذاریها و تحولات یک دهه گذشته در مجموعه جهانی باغ عباسآباد، به چگونگی برگزاری مزایدهای پرداخت که پیش از آن، مکاتباتی میان اداره کل منابع طبیعی و اداره کل میراث فرهنگی مازندران درباره آن انجام شده بود. منابع طبیعی برای این واگذاری کتابچهای تهیه کرده بود که جزئیات و شرایط مزایده در آن تشریح شده بود. با این حال، بر اساس اسناد بهدستآمده توسط عصر ایران، این مزایده پیش از آنکه کتابچه مذکور به تأیید نهایی وزارت میراث فرهنگی برسد، برگزار شده بود.
این کتابچه به نحوه واگذاری پارک جنگلی عباسآباد به یک پیمانکار بخش خصوصی میپردازد و شرایط و ضوابط این واگذاری را تشریح میکند. اما نکته قابلتوجه این است که منابع طبیعی، بهعنوان مالک پارک جنگلی عباسآباد، در این کتابچه محدوده واگذاری را دقیقاً منطبق بر عرصه ۴۲۰ هکتاری ثبت جهانی باغ عباسآباد بهشهر تعیین کرده است. به بیان دیگر، کتابچه عملاً شرایط واگذاری عرصه ثبت جهانی به بخش خصوصی را مشخص کرده؛ اقدامی که با ضوابط و مقررات میراث فرهنگی و الزامات حفاظت از آثار ثبت جهانی همخوانی ندارد.
سند اول
نامهای که در ادامه میبینید، از سوی علی باقری، مدیرکل منابع طبیعی استان مازندران، در تاریخ ۱۴۰۴/۱۰/۲۱ خطاب به مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مازندران نوشته شده است.
او در ابتدای این نامه به جلسهای اشاره میکند که در تاریخ ۱۴۰۴/۱۰/۱۶ در ادارهکل منابع طبیعی استان مازندران برگزار شده و در آن درباره کتابچه طرح واگذاری باغ عباسآباد تبادل نظر صورت گرفته است.
باقری در این نامه دو درخواست مطرح میکند. نخست، از ادارهکل میراث فرهنگی میخواهد حداکثر تا تاریخ ۱۴۰۴/۱۰/۲۳ نظر قطعی خود را درباره کتابچه اعلام کند و تأکید میکند که در صورت اعلام نشدن نظر تا آن تاریخ، سکوت میراث فرهنگی به منزله تأیید مفاد کتابچه تلقی خواهد شد. دوم، از شرکت آب منطقهای میخواهد نظر قطعی خود را درباره میزان اجارهبهای دریاچه عباسآباد اعلام کند.
سند دوم
نامهای که در ادامه میبینید، پاسخ حسین ایزدی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مازندران، به نامه مدیرکل منابع طبیعی است که در تاریخ ۱۴۰۴/۱۰/۲۸ صادر شده است.
ایزدی در این نامه تأکید میکند که پس از بررسی کتابچه طرح پارک جنگلی عباسآباد بهشهر، مشخص شده مهمترین سند بالادستی، یعنی ضوابط عرصه و حریم میراث جهانی باغ عباسآباد، در کلیات مطالعات کتابچه لحاظ نشده است؛ موضوعی که رعایت آن در تمامی مطالعات و اقدامات مربوط به این مجموعه الزامی است.
او همچنین پیشنهاد میکند مشاور طرح، کتابچه را با گنجاندن ضوابط عرصه و حریم، الزامات حفاظتی و مفاد مندرج در پلان مدیریتی باغ جهانی عباسآباد اصلاح و تکمیل کند تا اجرای طرح در راستای ساماندهی این مجموعه تاریخی و منطبق با ضوابط میراث جهانی انجام شود.
سند سوم
با این حال، به نظر میرسد ادارهکل منابع طبیعی استان مازندران بدون توجه به ملاحظات و ایرادهای مطرحشده از سوی میراث فرهنگی، در اواخر اسفند ۱۴۰۴ و همزمان با شرایط بحرانی ناشی از جنگ ۴۰ روزه، اقدام به برگزاری مزایده کرده است. در آن مقطع، تهران زیر بمبارانهای شدید قرار داشت و بسیاری از وزارتخانهها و دستگاههای دولتی تعطیل یا نیمهتعطیل بودند. با وجود این شرایط، آگهی مرحله نخست مزایده عمومی برای واگذاری باغ عباسآباد منتشر شد.
سند چهارم
بر اساس این نامه، در تاریخ ۱۴۰۵/۰۱/۱۵، یعنی بلافاصله پس از تعطیلات نوروز و در شرایطی که تهران همچنان تحت بمباران قرار داشت، برنده مزایده اعلام میشود.
فرد برنده پیشتر نیز، در سالهای ۱۳۹۵ یا ۱۳۹۶ و پس از خلع ید میراث فرهنگی از مدیریت مجموعه و دوره کوتاه مدیریت دهیاری یکی از روستاهای منطقه، بهعنوان پیمانکار بهرهبرداری از باغ عباسآباد انتخاب شده بود؛ دورهای که عملکرد او چندان مورد رضایت میراث فرهنگی قرار نگرفت.
نکته قابلتوجه این است که در همان زمان، هنگامی که این پیمانکار برای نخستین بار بهرهبرداری از باغ عباسآباد را در اختیار گرفت، علی باقری ــ که اکنون مدیرکل منابع طبیعی استان مازندران است ــ مدیر منابع طبیعی شهرستان بهشهر بود. این موضوع همچنان پرسشهای متعددی را درباره روند برگزاری مزایده و نحوه انتخاب این پیمانکار مطرح میکند؛ پرسشهایی که از نگاه عصر ایران همچنان بیپاسخ ماندهاند.
هرچند مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی درباره این مزایده گفته است: «یک نفر برنده مزایده شده است؛ حالا هر کسی که باشد، روند قانونی خود را طی کرده است»، اما از نگاه عصر ایران، اتفاقاً اینکه «آن فرد چه کسی است» هم اهمیت دارد. هویت برنده مزایده و سوابق او میتواند در بررسی شفافیت این فرایند و رفع یا تقویت شائبههای موجود نقش تعیینکنندهای داشته باشد.
سند پنجم
اما شاید مهمترین بخش این ماجرا، نامهای باشد که حسین ایزدی، مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مازندران، خطاب به علی باقری، مدیرکل منابع طبیعی استان، نوشته است.
این نامه در تاریخ ۱۴۰۵/۰۱/۳۱، یعنی ۱۵ روز پس از اعلام برنده مزایده، صادر شده است. در این نامه، میراث فرهنگی نهتنها بار دیگر بر ضرورت رعایت «پلان مدیریت یکپارچه میراث جهانی باغ عباسآباد» تأکید میکند، بلکه مجدداً یادآور میشود که موارد اعلامشده در نامه پیشین، که در کتابچه طرح لحاظ نشده بود، باید اصلاح و اعمال شود. همچنین از منابع طبیعی خواسته میشود نسخه اصلاحشده کتابچه برای بررسی در هیئت راهبردی پایگاه میراث جهانی و شورای تخصصی وزارت میراث فرهنگی به این ادارهکل ارسال شود.
در پایان این نامه هم به صراحت تأکید شده است که هرگونه اقدام برای جذب سرمایهگذار یا آغاز عملیات اجرایی طرح، پیش از اخذ مجوزهای قانونی از وزارت میراث فرهنگی، ممنوع بوده و میتواند موجب تضییع حقوق بیتالمال شود.
سند ششم
در ادامه نیز نامه سرپرست پایگاه میراث جهانی باغ عباسآباد را منتشر میکنیم. این نامه در تاریخ ۱۴۰۵/۰۲/۲۳ خطاب به مدیرکل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان مازندران نوشته شده است.
در این نامه تأکید شده که کتابچه و طرح پیشنهادی آن، در عمل میکوشد ماهیت این اثر را از یک «میراث جهانی» به یک «پارک جنگلی» تغییر دهد؛ موضوعی که تعارضی آشکار با ماهیت ثبت جهانی مجموعه عباسآباد در پرونده «باغهای ایرانی» دارد. متن کامل این نامه را نیز منتشر میکنیم تا مخاطبان خود بتوانند مستقیماً از مفاد آن آگاه شوند.
بر اساس مجموعه این مکاتبات و همچنین آنچه در کتابچه طرح آمده است، روشن میشود که ادارهکل منابع طبیعی استان مازندران مزایده را نه برای بخشی از مجموعه، بلکه برای کل عرصه ۴۲۰ هکتاری ثبت جهانی باغ عباسآباد برگزار کرده است. افزون بر این، نقشه درجشده در کتابچه نیز با نقشه عرصه ثبت جهانی باغ عباسآباد بهشهر کاملاً منطبق است.
برگردیم به حرفهای عجیب مدیر کل
ظاهراً علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، از وجود کتابچهای که برای واگذاری مجموعه باغ عباسآباد تهیه شده و هرگز به تأیید وزارت میراث فرهنگی نرسیده، بیاطلاع است. از همین رو، لازم است برای روشنتر شدن ابعاد این پرونده، اطلاعات دقیقتری در اختیار ایشان قرار گیرد تا با وضعیت مجموعه جهانی باغ عباسآباد بهشهر و روند طیشده در این پرونده آشنایی بیشتری پیدا کنند.
اظهارات مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی در گفتوگو با ایسنا نیز نشان میدهد که ایشان اطلاع دقیقی از محدوده عرصه ثبت جهانی باغ عباسآباد ندارد. او مدعی شده است مزایده انجامشده مربوط به اراضی تحت مالکیت منابع طبیعی بوده و تنها حدود ۱۰ یا ۱۱ هکتار از اراضی واگذار شده است؛ در حالی که بر اساس کتابچه تهیهشده از سوی منابع طبیعی، محدوده واگذاری منطبق بر عرصه ۴۲۰ هکتاری ثبت جهانی باغ عباسآباد است. یا آقای ایزدی فرق بین ۴۲۰ با ۱۰ یا ۱۱ هکتار را نمیدانند و یا کلا از ماجرا بیخبرند.
نکته قابلتأمل دیگر این است که به نظر میرسد ایشان محدوده تفریحی مجاور مجموعه تاریخی را خارج از عرصه ثبت جهانی تصور کرده است؛ در حالی که این محدوده نیز بخشی از عرصه مصوب باغ عباسآباد به شمار میرود. افزون بر این، در بخشهایی از همین محدوده که طی سالهای گذشته ساختوسازهایی در آن انجام شده، آثار تاریخی هم وجود دارد.
همچنین، به نظر میرسد ایشان از این موضوع نیز اطلاع ندارد که بخشی از اراضی در اختیار یک نهاد نظامی هم در محدوده عرصه اصلی ثبت جهانی باغ عباسآباد قرار گرفته و در آن بخش هم آثار تاریخی وجود دارد.
لازم است مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی وزارت میراث فرهنگی بداند که از مجموع ۴۲۰ هکتار عرصه مصوب میراث جهانی باغ عباسآباد، ۲۴ هکتار در اختیار یک نهاد نظامی و حدود ۲۴ هزار مترمربع متعلق به یک مالک و ۶۷۸۹ هزار متر هم به یک مالک خصوصی دیگر تعلق دارد. بنابراین، حدود ۳۹۳ هکتار از عرصه ثبت جهانی در مالکیت منابع طبیعی قرار دارد. تمامی بخشهایی که آثار تاریخی مجموعه در آنها واقع شدهاند نیز، بهجز این استثناها، در همین اراضی قرار دارند و مالکیت آنها با منابع طبیعی است.
در سراسر عرصه ثبت جهانی باغ عباسآباد، که محدودهای ۴۲۰ هکتاری را در بر میگیرد، هرچند همه بخشها دارای آثار نمایان نیستند، اما آثار شناختهشده و قابل مشاهده بهصورت پراکنده در نقاط مختلف این عرصه قرار گرفتهاند. این آثار شامل، باغ مرکزی، گلباغ، برجهای کنترل فشار آب، سیستم آبرسانی، محدوده گردشگری فعلی، دریاچه تاریخی، سد تاریخی، آسیاب، چشمهها، گورستان تاریخی، کاخ یا باغ شمالی در شمالی ترین محدوده عرصه، مراکز صنعتی، گورستان تاریخی و جادههای سنگفرش تاریخی هستند که همه این آثار یک کل را تشکیل میدهند که قابل تفکیک از هم نیستند.
بنابراین، عرصه ثبت جهانی باغ عباسآباد تنها به یک بنای مشخص محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از آثار تاریخی، سازههای آبی، عناصر طبیعی و آثار معماری را در محدوده ۴۲۰ هکتاری خود جای داده است. مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی نیز میتواند با مراجعه به پرونده ثبت جهانی و بررسی نقشه عرصه و حریم باغ عباسآباد، صحت این موضوع را بررسی و تأیید کند.
ماجرای واگذاری بهرهبرداری مجموعه عباسآباد به سازمان زندانها هم داستان مفصلی دارد که در گزارش پیشین عصر ایران، که لینک آن در همین گزارش درج شده، بهطور کامل شرح داده شده است؛ اینکه چه روندی طی شد تا میراث فرهنگی از مدیریت مجموعه خلع ید شد و چگونه بهرهبرداری از این اثر جهانی به پیمانکارانی سپرده شد که نگاه و رویکردی متناسب با الزامات حفاظت از میراث فرهنگی نداشتند.
معمولاً مشکلات در حوزه میراث فرهنگی از جایی آغاز میشود که خود مدیران یا ضعیف هستند و یا از وضعیت عرصه، حریم و ضوابط آثار ثبتی اطلاع کافی ندارند. همین ناآگاهی، فرصت را برای پیشبرد اهداف برخی دستگاهها یا بهرهبرداران فراهم میکند. به نظر میرسد مدیرکل دفتر ثبت آثار تاریخی نیز در این پرونده از جزئیات موضوع اطلاع دقیقی ندارد و حتی استعلامی جامع از مراجع ذیربط نگرفته است تا تصویر روشنی از روند این پرونده به دست آورد.
این در حالی است که باغ عباسآباد یکی از ۹ باغ ایرانی ثبتشده در پرونده «باغهای ایرانی» در فهرست میراث جهانی یونسکو است و هر اتفاقی که برای این مجموعه رخ دهد، میتواند بر کل این پرونده جهانی تأثیر بگذارد. همچنین نباید فراموش کرد که باغ عباسآباد در سال ۱۳۹۷ به دلیل مشکلات مربوط به عرصه و حریم، ساختوسازهای انجامشده و تهدیدهایی که نظام آبی و زیست این باغ را با خطر مواجه کرده بود، از سوی یونسکو اخطار جدی دریافت کرد.
در چنین شرایطی، ناآگاهی یا کماطلاعی مدیران مسئول میتواند زمینه را برای اقدامات مغایر با ضوابط میراث جهانی فراهم کند و تعداد این اخطارها را افزایش دهد؛ روندی که در نهایت ممکن است به قرار گرفتن پرونده «باغهای ایرانی» در فهرست میراث جهانی در خطر بینجامد.
