نگاهی به سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در دوران ریاست جمهوری آقای هاشمی رفسنجانی
مرد شماره یک تشنجزدایی
تردیدی نیست که نقش و عملکرد آقای هاشمیرفسنجانی در جمهوری اسلامی ایران در میدان سیاست خارجی، تنها به دوران هشتساله ریاستجمهوری ایشان محدود نمیشود. آن مرحوم از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل جمهوری اسلامی در ایران، همواره در تمامی مراحل تصمیمسازی، تنظیم و اجرای سیاست خارجی کشور، نقشی تعیینکننده و در برخی موارد بیبدیل داشتند.
قاسم محبعلی، سفیر پیشین ایران در مالزی- تردیدی نیست که نقش و عملکرد آقای هاشمیرفسنجانی در جمهوری اسلامی ایران در میدان سیاست خارجی، تنها به دوران هشتساله ریاستجمهوری ایشان محدود نمیشود. آن مرحوم از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی و تشکیل جمهوری اسلامی در ایران، همواره در تمامی مراحل تصمیمسازی، تنظیم و اجرای سیاست خارجی کشور، نقشی تعیینکننده و در برخی موارد بیبدیل داشتند. وی در موارد متعددی، چه در دوران جنگ و چه پس از پایان ریاستجمهوری، نهتنها یک بازیگر تصمیمساز بود، بلکه در موارد متعددی نیز مستقیما در امور اجرائی روابط خارجی مداخله مستقیم داشت. از جمله این موارد میتوان به مسائل سیاسی جنگ هشتساله عراق علیه ایران، قضیه مک فارلین، موضوع یاریرسانی به آزادی گروگانهای آمریکایی در لبنان و از همه مهمتر قضیه پذیرش قطعنامه و پایاندادن به هشت سال جنگ، مذاکره با پادشاه و ولیعهد عربستان سعودی قبل و پس از دوران ریاستجمهوری اشاره کرد. بااینحال این نوشته قصد دارد عملکرد سیاست خارجی دوران سازندگی یا هشتساله ریاستجمهوری آقای هاشمی را بررسی کند.
دوران پس از جنگ
رحلت امام خمینی(ره) در فاصله کمتر از یک سال پس از پایان جنگ هشتساله عراق علیه ایران رخ داد. بالطبع علاوه بر مسائل و موضوعات ناشی از جابهجایی قدرت در جمهوری اسلامی ایران و بازتنظیم سیاستهای داخلی و خارجی، مهمترین مسئله دولت در عرصه داخلی و خارجی، حلوفصل مسائل و قضایای باقیمانده از جنگ یا متأثر از آن بود. در عرصه داخلی بازگرداندن شرایط سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و امنیتی کشور به حالت طبیعی و عادی در اولویت بود. در عرصه سیاست خارجی، پیشبرد موضوع سخت و سراسر چالش مذاکرات صلح با عراق تحت نظارت سازمان ملل و در چارچوب اجرای قطعنامه ۵۹۸ و علاوهبرآن بازسازی مناسبات بعضا تخریبشده ایران با دیگر کشورها، از جمله کشورهای عرب خلیج فارس، جهان عرب، اروپای غربی و نحوه برخورد با معضل مناسبات با آمریکا بود که علاوه بر خصومتهای ناشی از تحولات پس از انقلاب، قضیه اشغال سفارت آمریکا و حوادث دوران جنگ، حمله موشکی ناو جنگی آمریکایی به هواپیمای مسافری در آستانه پایان جنگ بهشدت روابط ایران و آمریکا را تیره کرده بود. همین امر خواسته یا ناخواسته بر مناسبات جمهوری اسلامی با جهان خارج سایه افکنده بود.
مشکلات باقیمانده از گذشته، تنها منحصر به موضوعات باقیمانده یا مرتبط با جنگ در عرصه سیاست خارجی نبود، بلکه قصه سلمان رشدی و فتوای مهدورالدمبودن نویسنده هندیتبار تبعه انگلیس و واکنش یکپارچه بازار مشترک وقت و اتحادیه اروپای فعلی در قبال این فتوا، مسئله دیگری بود که بر روابط خارجی جمهوری اسلامی سایه افکنده بوده و مناسبات با کشورهای اروپایی کاملا تحت تأثیر این موضوع قرار گرفته بود.
در منطقه نیز ایشان با معضل رابطه با عربستان سعودی در پرتو واقعه کشتار حجاج ایرانی در مکه و حلوفصل مسئله حج ایرانیان، سردی و رکود جدی روابط با کشورهای همسایه عرب و غیرغرب دستوپنجه نرم میکرد.
دوران سازندگی در داخل و تشنجزدایی در خارج
همانطوری که اشاره شد، علیالاصول باید مهمترین مسئله دولت رفسنجانی در ابتدای کار، پرداختن به مسائل باقیمانده از دوران انقلاب و هشت سال جنگ، بازسازی خرابیهای ناشی از جنگ و نوسازی اقتصاد بهشدت آسیبدیده کشور میبود که د ر 10 سال اول جمهوری اسلامی با وقوع بحرانهای پیدرپی هیچکدام از دولتهای قبلی فرصت رسیدگی جدی به آنها را نداشتند؛ بنابراین استراتژی یا به عبارتی گراند استراتژی برگزیده دولت ایشان «سازندگی اقتصادی کشور» بود که بعدا به همین عنوان، یعنی دولت سازندگی اشتهار یافته و آوازه یا برند دولت وی دولت سازندگی و شخص وی سردار سازندگی تلقی شد.
اما بازسازی اقتصادی کشور، خصوصا با منابع محدود داخلی و اقتصاد متکی به صدور نفت و صنایع نفتی بهشدت آسیبدیده آن، نمیتوانست نتیجه درخور توجهی در بر داشته باشد. نوسازی کشور پس از 10 سال جنگ و آشفتگی، به سرمایه، تکنولوژی و مشارکت فراملی نیازمند بود. دسترسی به منابع و امکانات خارجی ممکن نمیشد، مگر اینکه در عرصه سیاست خارجی، وی و دولتش موفق به حلوفصل معضلات و چالشهای برشمرده در فوق میشدند؛ ازاینرو آقای هاشمی سرلوحه و دستور کار سیاست خارجی خویش را «تشنجزدایی» اعلام کرد. البته ناگفته نماند کمابیش این گرایش پیشتر هم در رفتار و عملکرد وی به چشم میخورد و سیاستورزان و محافل دیپلماتیک خارجی، وی را به عنوان یک سیاستمدار عملگرا یا پراگماتیست ارزیابی کرده و ایشان را صرفا یک روحانی مسلمان انقلابی، همانند دیگر رهبران اولیه انقلاب اسلامی محسوب نمیکردند. طبیعی بود در آن شرایط، این خط مشی، یک خط مشی چالشبرانگیز در داخل نظام و هواداران انقلاب تلقی شده و مورد انتقاد بسیاری از جریانات اعم از چپگرا یا راستگرای درون نظام بود. موضوع صدور انقلاب اسلامی، حمایت از جنبشهای اسلامی و آزادیبخش و جریانات معارض حکومتهای منطقه، ضدغربی و خصوصا ضدآمریکایی و ضداسرائیلی میتوانست با سیاست و رویکرد تشنجزدایی در تناقض قرار گیرد. اما موقعیت و نقش تعیینکننده وی در آن مقطع خاص تاریخی، بهگونهای بود که شاید تنها فردی که میتوانست به اتخاذ این رویکرد بپردازد، شخص هاشمیرفسنجانی بود.
این رویکرد بهسرعت و در سطح نسبتا بالایی با استقبال جامعه جهانی بهویژه کشورهای اروپایی و دیگر کشورهای صنعتی مواجه شد. البته علاوه بر اشتیاق دوَل مزبور برای حلوفصل مشکلات با جمهوری اسلامی ایران و حضور مجدد در بازار ایران و مشارکت در بازسازی و نوسازی اقتصادی و صنعتی کشورمان، تقویت رویکرد جدید جمهوری اسلامی و خصوصا بازگشت امنیت و ثبات به منطقه بحرانی خاورمیانه، میتوان تحولات و حوادث سرنوشتساز دیگری را نیز در پیشبرد این سیاست تأثیرگذار دانست. فرصتهایی که معمولا کمتر در برهههای زمانی کوتاهمدت تاریخی تکرار میشود:
- تغییر جهت رژیم صدامحسین از دشمنی صرف با جمهوری اسلامی ایران به سیاست ادعای ارضی علیه کویت و عربستان و نهایتا تجاوز به کویت و اشغال آن. حاصل این تغییر جهت، تخریب مناسبات آن رژیم با جهان عرب و وقوع بهاصطلاح جنگ دوم خلیج فارس بین ائتلاف تحت رهبری آمریکا و خروج جمهوری اسلامی ایران از تهدید شماره یک در سیاست خاورمیانهای آمریکا و دوَل عرب خلیج فارس در نتیجه اعاده روابط عادی بین ایران و کشورهای عربی، پذیرش مجدد و نسبتا صریح معاهده ۱۹۷۵ الجزایر از سوی شخص صدامحسین در نامهنگاریهای مستقیم با آقای هاشمیرفسنجانی بود که این امر را میتوان در زمره مهمترین دستاوردهای وی در عرصه سیاست خارجی دانست.
- خروج قوای نظامی شوروی سابق از افغانستان و رفعشدن یکی از مهمترین تهدیدات امنیت ملی ایران.
- فروپاشی شوروی سابق و بلوک شرق و استقلال جمهوریهای قفقاز و آسیای میانه، علاوه بر بهبود وضعیت امنیت ملی ایران، موجبات ارتقای موقعیت ژئوپلیتیک و اعتبار منطقهای و بینالمللی ایران شد. همچنین با توجه به محاط در خشکی بودن این جمهوریها برای تحکیم استقلال خویش و نیاز آنها و قدرتهای غربی و جهانی برای یافتن مسیرهای جایگزین و دور از کنترل و دسترسی مجدد روسیه، موضوع گسترش مناسبات با ایران از سوی آنان و خصوصا دوَل اروپایی در دستور کار قرار گرفت. همه این موارد باعث شد معضلات فیمابین ایران و اتحادیه مشترک اروپا و حتی آمریکا موقتا تحتالشعاع این تحولات شگرف قرار گرفته، تجارت خارجی جمهوری اسلامی مجددا رونق گرفته و موانع سرمایهگذاری و حضور شرکای سابق اقتصادی و صنعتی ایران تا حد درخور توجهی برطرف شود.
ارزیابیها نشان میدهد این دوره اگرچه کوتاه بود، اما میتوان آن دوره چندساله را ماهعسل مناسبات ایران و غرب، همچنین جمهوری اسلامی و جهان عرب دانست که درعینحال کمک زیادی به استراتژی بازسازی و رویکرد سازندگی اقتصادی آقای هاشمی کرد. وامها، سرمایهگذاریها و مشارکت در طرحهای عمرانی دولت هاشمی عموما در این سالها و دوره اول ریاستجمهوری آقای هاشمیرفسنجانی و سالهای اولیه دوره دوم و در حد فاصل ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۳ انجام شد.
سالهای آخر ریاستجمهوری آقای هاشمی و بازگشت بحرانها در سیاست خارجی
اشاره شد که علاوه بر استقبال جهانی از رویکرد تشنجزدایی، سلسلهای از تحولات به توفیق و پیشبرد سیاست تشنجزدایی دولت هاشمی فقید یاری رساندند. اما در سالهای پایانی دولت ایشان مجددا یکسری تحولات در عرصههای داخلی و خارجی زمینهساز بازگشت کدورت و بحران در روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران شد و پیشبرد استراتژی تشنجزدایی را در عمل با دشواری و موانع جدی مواجه کرد. به طور خیلی مجمل و بعضا سربسته میتوان به پارهای از این موارد اشاره کرد.
- نبود پیشرفت در حلوفصل قضیه سلمانرشدی و مذاکرات انتقادی فیمابین ایران و اتحادیه اروپا.
- وقوع حوادث مشکوک و ابهامبرانگیزی مانند انفجار مقر یهودیان در آرژانتین و دیگر کشورها و نشانهرفتن انگشت اتهامات به سوی جمهوری اسلامی ایران از سوی محافل و لابیهای صهیونیستی.
- ترور شاپور بختیار در پاریس در آستانه سفر رسمی آقای هاشمی به فرانسه.
- حادثه ترور رهبران جداییطلب حزب منحله دموکرات ایران در رستوران میکونوس در شهر برلین آلمان (حادثه میکونوس منجر به توقف مناسبات دیپلماتیک ایران و اتحادیه اروپا و فراخواندن متقابل سفرای کشورهای اروپایی و جمهوری اسلامی ایران شد. این امر در حالی بود که با وجود مخالفت آمریکا، دولت آلمان با حمایت اتحادیه اروپا و ژاپن بدهیها و وامهای حالشده ایران را استمهال کرده و از فروپاشی اقتصادی خارجی ایران و ارجاع ایران به کمیسیون کشور بدهکار در پاریس ممانعت کرده بود. همچنین انتظار میرفت سفر آقای هاشمی به فرانسه زمینهساز شروع عصر جدیدی در مناسبات جمهوری اسلامی ایران و کشورهای اروپایی شود. اما این حوادث بار دیگر روابط دو طرف را به محاق برد).
- آخرین حادثهای که ضربهای بسیار جدی به سیاست تشنجزدایی آقای هاشمی زد، واقعه تروریستی انفجار مقر نظامیان آمریکایی در شهر خُبر عربستان سعودی در شرق این کشور بود. این حادثه باعث واکنش شدید دولت دموکرات کلینتون در آمریکا شد. در نتیجه آن آمریکا سیاست مهار همزمان ایران و عراق را در پیش گرفت و زمینه آن را فراهم کرد که طرح پیشنهادی آقای داماتو، سناتور تندرو جمهوریخواه برای تحریم تجاری ایران و لیبی، بهویژه در عرصه سرمایهگذاری در بخش انرژی این دو کشور در کنگره آمریکا تصویب شد تا مانعی جدی بر سر راه روابط خارجی جمهوری اسلامی ایران، از جمله توسعه بخش انرژی ایران قرار دهد.
ناگفته نماند آنچه باعث شد خطر تهاجم نظامی آمریکا علیه ایران رفع شده و مناسبات دیپلماتیک ایران و کشورها مجددا احیا شود، واقعه دوم خرداد ۱۳۷۶ و پیروزی شگفتانگیز آقای خاتمی در انتخابات ریاستجمهوری آن سال و احیای سیاست تشنجزادیی و اعتمادسازی بود.
- یکسری حوادث بعضا بیارتباط با جمهوری اسلامی مثل پیروزی اسلامگرایان تندرو در الجزایر و متعاقبا وقوع کودتای نظامی در آن کشور، برکناری دولت اسلامگرای اربکان در ترکیه از سوی ارتش، ناکامی دولت ائتلافی مجاهدین در افغانستان و سلطه طالبان بر افغانستان و حمایت پاکستان و کشورهای عرب خلیج فارس از آنها، اوجگیری منازعات شیعی- سنی در پاکستان، همگی در ناکامی برخی تلاشهای تنشزدایی از سیاست خارجی ما تأثیرگذار بود.
ارزیابی سریع دیدگاههای آقای هاشمیرفسنجانی در سیاست خارجی
پیشتر اشاره شد که محافل و کارشناسان خارجی در این نکته اتفاق نظر داشتند که رویکرد آقای هاشمی در مناسبات با دیگر دولتها نگرش و رویکردی عملگرایانه یا به عبارتی مبتنی بر کسب منافع متقابل و دستاوردهای حداکثر ممکن، خصوصا اقتصادی برای جمهوری اسلامی ایران استوار بوده و ایشان کمتر در مذاکرات و گفتوگوهایشان با دولتمردان خارجی از دیالوگ انقلابی و تهاجمی سود میبردند. این گفتمان خصوصا در مناسبات ایران با برخی کشورهای اروپایی مؤثر واقع شده و آنان نیز در تلاش بودند پاسخ مثبت و سازندهای به این رویکرد آقای هاشمیرفسنجانی بدهند.
این رفتار و رویکرد، بهویژه در مناسبات با عربستان سعودی در چند مورد بسیار کارساز بود و شاید از همین رو، بسیاری ایشان را معمار تجدید رابطه دوستانه ایران و عربستان سعودی پس از وقایع حج و حادثه مشکوک و تروریستی «خُبر» میدانند. اعتماد و برداشت مثبت رهبران وقت عربستان، از جمله امیر عبدالله، ولیعهد وقت عربستان و پادشاه سابق عربستان نسبت به ایشان، از جمله عوامل مدیریت کنترل آثار واقعه خبر از جانب آن کشور و همراهینکردن با آمریکا در متهمکردن جمهوری اسلامی در این حادثه بود. در واقع دو امر تأثیرگذار نقش و رابطه دوستانه ایشان با دولتمردان وقت سعودی و رویکارآمدن اصلاحات و احیای رویکرد تشنجزدایی و اعتمادسازی در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران، آن حادثه خطرناک را تبدیل به محملی برای همکاری سیاسی و امنیتی ایران و عربستان سعودی کرد و باعث شد شخص امیر عبدالله که به دلیل پیری مفرط پادشاه وقت، عملا همهکاره پادشاهی عربستان سعودی بود، در اجلاس سران کنفرانس اسلامی در تهران حضور یافته و متعاقبا ضمن همکاری با جمهوری اسلامی ایران در سازمان اوپک، روند نزولی قیمت نفت را به روند افزایش قیمت تبدیل کرده و این امکان را برای دولت جمهوری اسلامی ایران فراهم بیاورد که بتواند از عهده پرداخت بدهیها و قسطهای استمهالشده خود برآید.
البته آقای هاشمی بار دیگر در دولتهای نهم و دهم و حتی یازدهم تلاش کرد تا ظرفیت و تواناییهای خویش را برای احیای روابط بهشدت تخریبشده ایران و عربستان سعودی به کار گیرد که موانع داخلی، وی را از این امر کاملا حیاتی در عرصه سیاست خارجی کشور بازداشت. همچنین ایشان تلاش وافری کردند که برنامه هستهای ایران به یک معضل و مناقشهای تهدیدآمیز تبدیل نشود که نهایتا دیدگاههای ایشان در دولت آقای روحانی تا حد درخور توجهی محقق شد.
در یک جمله میتوان گفت آقای هاشمی اگرچه همانند دیگر دولتمردان و سیاستورزان جمهوری اسلامی ایران، مراحل و تغییرات مختلفی در عرصههای نظری و عملی طی کرده، اما حداقل از زمان برگزیدهشدن به عنوان ریاستجمهوری تا بعد در میدان سیاست خارجی به سیاست تشنجزدایی، تعامل سازنده با جهان خارج و گفتوگو برای حلوفصل اختلافات قائل بود. این اجماع را در بین دیپلماتهای وطنی و خارجی که با ایشان ملاقات یا در دولت دارای پستهای دیپلماتیک داخلی و خارجی بودهاند، میتوان یافت که ایشان همواره از بهبود مناسبات ایران با دول خارجی استقبال کرده و در تمامی دیدارها بر گسترش رابطه اقتصادی و سیاسی با دولتها و دوریجستن از رفتارهای خارج از عرف و تحریکآمیز در ارتباط با دیگر دولتها و ملتها تأکید داشتند. از جمله آرزوهای برآوردهنشده وی، حلوفصل معضلات فیمابین ایران و آمریکا بود که اگرچه در مقاطعی بر پایه رویکرد تشنجزدایی موفق به کاهش مخاصمات و جلوگیری از وقوع درگیری نظامی بین طرفین شد، اما در نهایت نتوانست شاهد تشنجزدایی کامل از مناسبات دو کشور و رفع تهدیدات ناشی از مخاصمات آمریکا علیه امنیت و منافع ملی ایران باشد.
فقدان آقای هاشمی بهمثابه یک سیاستمدار تأثیرگذار که در مواقع بحرانی تأثیر نقشش شناخته میشد، در شرایطی که یک رئیسجمهوری با کابینه تندرو و نظامیگرا در آمریکا قدرت را در دست گرفته احتمالا در آینده نزدیک بیشازپیش ملموس خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.