پیروزی واقعی در انسجام اجتماعی

رضا فضلعلی . دکترای علوم سیاسی (مسائل ایران)

امروزه جهان با ظاهر قانون‌گرایی، شاهد هیچ قانون پایداری نیست؛ قدرت اول جهان، با حمله نظامی، اشغال‌گری و تحریم به‌ دنبال اقتدار و هژمونی خویش در راستای حفظ منافع، هر تصمیمی را می‌گیرد. این جنگ نشان داد که ترامپ، اهمیت چندانی به افکار عمومی در داخل و جهان نمی‌دهد. حتی اگر دنیا با کمبود انرژی و کالا و افزایش قیمت‌ها روبه‌رو شود، جنگ، آتش‌بس، مذاکره، تفاهم، محاصره دریایی یا افزایش تحریم‌ها و حتی توییت‌های متضادش در یک روز، همگی ابزاری در راستای هدفش هستند. ایالات متحده، همانند روسیه با این تفکر که در مدت کوتاهی بر اوکراین پیروز می‌شود، به ایران حمله کرد؛ اما هر دو فراموش کردند که هر چیزی نابودشدنی است، مگر هویت ملت‌ها. بدون‌تردید در این جنگ دشمن خسارات سنگین دید، ایران ما نیز ضربه خورد، اما فرو نپاشید، عزادار شد، اما هنوز امیدوار است. بیش از هفت ماه است که در میان جنگ و صلح قرار داریم، اغلب مردم از تکرار بی‌اثر توییت‌ها و سناریوهای جنگ، مذاکره و تفاهم طرفین خسته شده‌اند؛ از‌این‌رو ادبیات گذشته کارکرد واقعی خود را از دست داده است. در دوران تحریم برای عبور از چالش‌های تحریم، راه چاره در دورزدن آنها بود. اما امروز مشاهده می‌کنیم که گروهی آگاهانه یا ناآگاهانه بدون منطق، جنگی را می‌خواهند که اسرائیل و کاسبان تحریم خواهانش هستند. کاسبان تحریم همان کسانی هستند که اکثرا از سوی برخی نهادهای رسمی بر سر کار آمدند، که بسیاری از ایشان در‌حال‌حاضر نه خودشان و نه پول‌های‌شان در اختیار ایران نیست. مدیران به‌درستی از کمبود تولید بنزین و قیمت ارزان آن می‌گویند، که باید الگوی مصرف مردم اصلاح شود، اما سؤال اصلی این است که چرا خودروسازانی که قیمت‌ها را به‌دلخواه افزایش می‌دهند، مجبور نیستند که خودروی با‌کیفیت تولید کنند. اگر کیفیت بنزین و کارکرد خودروهای داخلی، مشابه دیگر کشورها بود، امروز شاهد ناترازی بنزین نبودیم. البته تجربه نشان داده که هیچ محصولی با گران‌شدن، مصرفش کاهش نداشته است. در اندیشه سرمایه اجتماعی، دوام و وفاق اجتماعی در مشارکت و هماهنگی افراد هر جامعه با رعایت موازین اخلاقی انجام می‌شود، زیرا وفاق و اعتماد پیش‌شرط مشارکت و پیوندهای مثبت و متقابل جمعی است؛ ازاین‌رو اگر مشارکت نباشد، پتانسیل و توانایی وفاق نیز وجود نخواهد داشت. سرمایه اجتماعی یکنواخت و ثابت نیست و به شرایط و ویژگی‌های محیطی و اجتماعی وابسته است. نمونه بارز آن، عملکرد صداوسیمای کم‌مخاطب است که سال‌هاست با کارشناسان تکراری و فرار از رقابت، اعتمادهای داخلی را سوزانده و زمین بازی را به شبکه‌های فارسی‌زبان واگذار کرده است؛ اگر رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور ضعیف و فاقد اعتبارند، بهتر است که بدون ترس، رسانه را با رسانه شکست دهیم؛ روایت را با روایت دقیق‌تر پاسخ دهیم؛ دروغ را با سندهای معتبر افشا کنیم. بدون‌تردید مخارج جنگ فراوان است، اما تورم افسارگسیخته‌ای همه کشور را فرا‌گرفته و شوربختانه هیچ فرد و نهادی در راستای کنترل آن به جز بیان مشکلات و نقد وضعیت اقتصادی موجود حرکتی نمی‌کند. ظاهرا خود اجناس و خدمات به هم نگاه می‌کنند، بدون اینکه از ارگانی واهمه‌ای داشته باشند، هر روز گرا‌ن‌تر می‌شوند. خوشبختانه در زمان جنگ، قحطی نشد، اما آیا مردم اصلا توان خرید داشتند که بخواهند به فروشگاه‌ها هجوم بیاورند؟ آشوب واقعی زمانی است که فروشگاه‌ها لبریز از اجناس باشند، ولی مردم توانی برای خریدن نداشته باشند.
همان‌گونه که در یادداشت 18 دی 1404 (روزی که کشور در التهاب بود)، هشدار دادم امروز نیز فروتنانه می‌گویم: زمانی که درآمدها با افزایش هزینه‌های زندگی همراه نباشند، خریدهای غیرضروری حذف شوند و با کاهش کیفیت کالاها و خدمات روبه‌رو شویم، تا جایی‌ که برای ادامه حیات نیازهای ضروری کوچک‌تر شوند، بحران، قابل لمس‌تر خواهد شد. در این مواقع با کاهش تقاضا، نه به دلیل مصرف بهینه، بلکه به علت ناتوانی در خرید روبه‌رو خواهیم بود، و بازتابش در کاهش گردش تولید، خدمات، درآمد، فروش، استخدام، مالیات و درآمدهای دولت، و افزایش رکود اقتصادی و بیکاری نمایان خواهد شد. مشکل اقتصاد صرفا با شعار و روحیه جهادی برطرف نمی‌شود؛ اقتصاد مقاومتی یا مقاومت اقتصادی، بدون تعامل با جهان امکان ندارد. بدون‌تردید اگر سیاست‌ها و تصمیم‌ها، مبتنی بر اراده اکثریت بود، دشمن جرئت حمله نداشت. هیچ راه‌حلی، راه‌حل نهایی نیست، زیرا راه‌های نامعلوم بهتری هم وجود دارند که هنوز نمی‌دانیم.
چند هفته قبل در مجلس محترم، قانونی به نام مبارزه با شبکه نفوذ مطرح شد؛ که نام دیگرش طرح مقابله با ارتباط است! برای جلوگیری یک نظام امنیتی از نفوذ، چرا به جای شکار شبکه‌های آن و اصلاح ضعف‌های امنیتی، سراغ شکار ارتباطات شهروندان با جهان رفته‌اند؟ امنیت با بستن پنجره‌های جامعه به جهان ساخته نمی‌شود، بلکه با ساختارهای امنیتی کارآمد ساخته می‌شود. معتقدم که نفوذ در بین آدم‌های بی‌نفوذ جایی ندارد. دشمنان خارجی و دوستان ناآگاه، ایران را سرزمینی شبیه ویتنام، بدون ویتنامی‌شدن می‌خواهند؛ بنابرین باید بدانیم وفاق و همبستگی ریشه‌اش در میدان است، خیابان محل تخریب رقیبان نیست، جریانی به‌ظاهر سوپر انقلابی تصمیماتی را که صریحا مورد تأیید رهبری است، هرگونه که می‌خواهند در رسانه ملی و میدان‌های شهر تفسیر به رأی کرده و روایت‌های دلخواه می‌سازند. همان‌هایی که زمانی تحریم را نعمت می‌دانستند، امروزه جنگ را نعمت می‌دانند. بدترین خوانش روایت‌ها، ستایش جنگ و نادیده‌گرفتن زخم‌ها و فلاکت‌های آن است. ویرانی جنگ، اگر با عقلانیت همراه باشد، به فرصتی برای بازسازی و نوسازی تبدیل می‌شود؛ صلح با دشمن خارجی و همبستگی در داخل، یعنی تحمل و به رسمیت شناختن، صداهایی که با ما مخالف‌اند. باید از توهم شخصیت‌سازی، تک‌آوایی و تقسیم مردم به «خودی» و «غیرخودی» دور بود. در اندیشه وفاق، هنجارها و ارزش‌ها، عناصر بنیادی زندگی اجتماعی هستند، زیرا زندگی اجتماعی مستلزم تعهدی نهادمند در چارچوب جامعه‌ای یکپارچه است که کارکرد آن بر یک الگوی تعامل دوسویه میان دولت و جامعه استوار است؛ الگویی که در نتیجه، به تولید انسجام اجتماعی و تقویت اقتدار و مشروعیت حاکمیت در زمینه رابطه‌ای متقابل میان ساختارهای حاکم و کنشگران اجتماعی منجر می‌شود. مهم‌تر از شکست یا پیروزی، تبدیل‌کردن نقاط ضعف به قوت است، زیرا پیروزی واقعی در خروجی آبرومندانه از بن‌بست نه جنگ و نه صلح است. هر جامعه‌ای با‌ بهره‌گیری از شبکه‌های حمایتی و اعتماد عمومی، قابلیت بیشتری برای انعطاف‌پذیری، سازگاری و مدیریت بحران‌های اجتماعی خواهد داشت. به این جهت فراموش نکنیم: گفت و شنود، عرصه چانه‌زنی برای تأمین حداکثر منافع ملی است، نه میدان انتقام‌گیری.