هویت تهران
تهران پایتخت جمهوری اسلامی ایران با بیش از هشتمیلیون نفر جمعیت در مقام یک کلانشهر دارای همه گونه مشکلات و معضلات شهرهای بزرگ است. اکثر کارشناسان و صاحبنظران مهمترین و اساسیترین مشکل تهران را در موضوع هویت آن میدانند. به عبارتی تهران شهری فاقد هویت است یا هویت خود را گم کرده است. تمامی معضلات این کلانشهر از انواع آلودگیهایی که در آن موجود است تا مشکلات ترافیک و حملونقل را ناشی از مساله هویتی تهران دانستهاند. اما به راستی تهران دچار معضل بیهویتی است؟ فراموش نکنیم که درباره پایتخت کشوری تاریخی و کهنسال صحبت میکنیم که تجربه 10هزار سال استمرار یکجانشینی را داراست. ایران از معدود فرهنگهایی است که توانسته استقلال خود را حفظ کند و حیات فرهنگی خویش را تداوم بخشد. حال چگونه شهری که خود در یکی از نقاط تاریخی این تمدن کهنسال قرار گرفته و پایتخت ایران تاریخی است دچار بیهویتی شده. شاید بهتر باشد از لفظ گم کردن یا عدم شناخت نسبت به هویت تاریخی تهران صحبت کنیم. تهران مانند 200هزار نقطه دیگر در محدوده جغرافیای سیاسی ایران فرهنگی از مزیتهای فرهنگی و تاریخی طبیعی خاص خویش برخوردار است. اما اهالی این شهر به همراه سایر هموطنان ایرانی و مدیران فرهنگی، سیاسی و اقتصادی فعلی ایران از هویت و شاخصههای تهران به مانند بسیاری از نقاط دیگر ایران، بیاطلاعاند. به عبارت دیگر تهران مشکل هویتی ندارد بلکه ایراد آن عدمشناخت و آگاهی از هویت و مزیتهای فرهنگی آن توسط مردم و صاحبنظران است. از سههزار سال پیش و بهخصوص از دوران اشکانی و با استفاده از فناوری کاریز و بهرهمندی از آخرین ابداعات معماری همچون ملاط همه نقاط زیستی که در ایران میتوانست وجود داشته باشد شناسایی شد و به بهرهوری رسید. طی سالیان اخیر نقطهای به نقاط قبلی اضافه نشد بلکه با رفتار و مدیریت غلط ما تعدادی از این نقاط دچار آسیب و زیان و از مجموعه کل زیستگاههای ایران کاسته شد. از 200هزار زیستگاه تاریخی ایران امروزه تنها 160هزار آن مورد توجه و رونق است و 40هزار عدد آن از بین رفته است. پس تهران بزرگ امروز که خود شامل بسیاری از نقاط تاریخی دیروز است از قدیمیترین زیستگاههای تاریخی ایران محسوب میشود. تهران در جنوب رشته کوه البرز در مسیر تاریخی جاده ابریشم قرار گرفته است. تهران امروز در محدوده مثلثی شکلی که یک ضلع آن کوههای البرز و راس آن در جلگه خوار و ورامین میباشد، قرار گرفته است. در این قلمرو از ری باستان تا تجریش تاریخی و از روستای دولاب تا دارالخلافه تهران و... را میتوان تشخیص داد. طی گذر ایام تاریخ به عبارتی از هشتهزار سال پیش تا امروز همیشه در این مثلث حاصلخیز یکی از زیستگاههای مهم نجد ایران قرار داشته است. امروزه بحث تغییر پایتخت یکی از مهمترین سوالاتی است که پیش روی کارشناسان مسایل شهری و مدیران قرار دارد. برای یافتن پاسخ نخست باید ویژگیها و هویت طبیعی تاریخی تهران را دانست و آنگاه به جستوجو پرداخت که آیا شهری دیگر را با این شرایط میتوان یافت یا خیر؟ زیرا در صورت نبودن موارد مشابه عملا جابهجایی منتفی است.
پس از پایان عصر یخبندان که تا قله توچال ادامه داشته بر اثر آبشدن یخها سیلابهای عظیمی جاری شد که نتیجه آن ، زمین آبرفتی تهران امروز است. تمامی خاک تهران رسوبی و بهترین گزینه برای کشاورزی میباشد. همه شهرهای بزرگ در حاشیه دریا یا اقیانوس قرار دارند یا از میان آن شهر رودخانه بزرگی عبور میکند در تهران ما این رودخانه به شش الی هفت رود کوچک تقسیم و جاری میشود. رودهایی همچون دربند، کن، میگون و... که همگی به طرف جلگه خوار جاری هستند. از طرفی وجود بیش از600 رشته قنات در تهران خبر از جریان یک رودخانه زیرزمینی در این محدوده میدهد. به عبارتی دیگر تهران دارای منابع آبی بسیار غنی است. شرایط اقلیمی تهران از چنان ویژگیای برخوردار است که با وجود رفتارهای ناصحیح ما که از عدمشناخت تهران ناشی میشود هنوز امکان زیست و حیات را در این نقطه میسر کرده است. قابل توجه است که شهرهای بزرگی همچون تبریز، مشهد، اصفهان با وجود تنها دو میلیون نفر جمعیت به مرحله بحران زیستمحیطی رسیدهاند و امکان توسعه در این نقاط دیگر وجود ندارد اما تهران با وجود دوازده میلیون نفر جمعیت (شهر و محدوده آن) هنوز قابلیت توسعه و گسترش را داراست. توسعه تهران در محور عمودی آن قرار گرفته اما عدم درک این مطلب باعث میشود که از آغاز طرح جامع تهران در اواخر دهه چهل با توسعه شرقی غربی آن مواجه شویم. که نتیجه آن ایجاد وضعیت نابسامان امروزی است که مانع از جریان طبیعی هوا در شهر تهران میشود. در کنار این شرایط اقلیمی تهران در نقطه تلاقی راههای شرقی - غربی و جنوبی- شمالی تاریخی ایران قرار دارد. که این مزیت به همراه ویژگیهای طبیعی گفته شده شرایطی را برای تهران به وجود میآورد که نه به اختیار که به اجبار تنها گزینه برای پایتختی ایران است. پس در این نوشتار با مفهوم مزیت و هویت طبیعی و تاریخی تهران تا حدودی آشنا شدیم. اما باید معنای تهرانی بودن را نیز دریابیم. تا اینجا دانستیم تهران کجاست اما حال ببینیم تهرانی کیست؟ اگر به سابقه تاریخی و گذشته تهران نگاه کنیم به خصوص قبل از پایتختی آن در دوران قاجار، تهرانی بودن مترادف بود با کسانی که در ناحیه قشلاقی شمیران سردسیر قرار داشتند و در مسیر تاریخی میان ری و شمال ایران که از توچال و کوههای شمیران عبور میکرد تهرانیهایی که اکثرا زیدی بوده و در مقابل حکومت خلفا ایستاده بودند، زندگی میکردند. بعدها با به قدرت رسیدن دولت شیعه صفوی و باتوجه به حضور مقبره جد اعلای صفویان در شهرری توجه به تهران فزونی گرفت. بسیار طبیعی بود که دولتمردان شیعه صفوی برای زیارت حضرت عبدالعظیم، اقامت در تهرانی را که ریشه تشیع داشت به شهرری ترجیح دهند. تهران از این زمان توسعه خود را آغاز کرد و با انتخاب آن به عنوان پایتخت ایران در زمان آقامحمدخان قاجار ترکیب اجتماعی آن بشدت دستخوش تغییر و همچون هر پایتخت دیگری هویت شهروندی آن مترادف با هویت ملی آن حکومت شد. یعنی در عصر مشروطیت و بعد از آن تهرانی بودن معنای ایرانی بودن داشت و تهران را میتوان یک ایران کوچک به شمار آورد.
تهران پایتخت جمهوری اسلامی ایران با بیش از هشتمیلیون نفر جمعیت در مقام یک کلانشهر دارای همه گونه مشکلات و معضلات شهرهای بزرگ است. اکثر کارشناسان و صاحبنظران مهمترین و اساسیترین مشکل تهران را در موضوع هویت آن میدانند. به عبارتی تهران شهری فاقد هویت است یا هویت خود را گم کرده است. تمامی معضلات این کلانشهر از انواع آلودگیهایی که در آن موجود است تا مشکلات ترافیک و حملونقل را ناشی از مساله هویتی تهران دانستهاند. اما به راستی تهران دچار معضل بیهویتی است؟ فراموش نکنیم که درباره پایتخت کشوری تاریخی و کهنسال صحبت میکنیم که تجربه 10هزار سال استمرار یکجانشینی را داراست. ایران از معدود فرهنگهایی است که توانسته استقلال خود را حفظ کند و حیات فرهنگی خویش را تداوم بخشد. حال چگونه شهری که خود در یکی از نقاط تاریخی این تمدن کهنسال قرار گرفته و پایتخت ایران تاریخی است دچار بیهویتی شده. شاید بهتر باشد از لفظ گم کردن یا عدم شناخت نسبت به هویت تاریخی تهران صحبت کنیم. تهران مانند 200هزار نقطه دیگر در محدوده جغرافیای سیاسی ایران فرهنگی از مزیتهای فرهنگی و تاریخی طبیعی خاص خویش برخوردار است. اما اهالی این شهر به همراه سایر هموطنان ایرانی و مدیران فرهنگی، سیاسی و اقتصادی فعلی ایران از هویت و شاخصههای تهران به مانند بسیاری از نقاط دیگر ایران، بیاطلاعاند. به عبارت دیگر تهران مشکل هویتی ندارد بلکه ایراد آن عدمشناخت و آگاهی از هویت و مزیتهای فرهنگی آن توسط مردم و صاحبنظران است. از سههزار سال پیش و بهخصوص از دوران اشکانی و با استفاده از فناوری کاریز و بهرهمندی از آخرین ابداعات معماری همچون ملاط همه نقاط زیستی که در ایران میتوانست وجود داشته باشد شناسایی شد و به بهرهوری رسید. طی سالیان اخیر نقطهای به نقاط قبلی اضافه نشد بلکه با رفتار و مدیریت غلط ما تعدادی از این نقاط دچار آسیب و زیان و از مجموعه کل زیستگاههای ایران کاسته شد. از 200هزار زیستگاه تاریخی ایران امروزه تنها 160هزار آن مورد توجه و رونق است و 40هزار عدد آن از بین رفته است. پس تهران بزرگ امروز که خود شامل بسیاری از نقاط تاریخی دیروز است از قدیمیترین زیستگاههای تاریخی ایران محسوب میشود. تهران در جنوب رشته کوه البرز در مسیر تاریخی جاده ابریشم قرار گرفته است. تهران امروز در محدوده مثلثی شکلی که یک ضلع آن کوههای البرز و راس آن در جلگه خوار و ورامین میباشد، قرار گرفته است. در این قلمرو از ری باستان تا تجریش تاریخی و از روستای دولاب تا دارالخلافه تهران و... را میتوان تشخیص داد. طی گذر ایام تاریخ به عبارتی از هشتهزار سال پیش تا امروز همیشه در این مثلث حاصلخیز یکی از زیستگاههای مهم نجد ایران قرار داشته است. امروزه بحث تغییر پایتخت یکی از مهمترین سوالاتی است که پیش روی کارشناسان مسایل شهری و مدیران قرار دارد. برای یافتن پاسخ نخست باید ویژگیها و هویت طبیعی تاریخی تهران را دانست و آنگاه به جستوجو پرداخت که آیا شهری دیگر را با این شرایط میتوان یافت یا خیر؟ زیرا در صورت نبودن موارد مشابه عملا جابهجایی منتفی است.
پس از پایان عصر یخبندان که تا قله توچال ادامه داشته بر اثر آبشدن یخها سیلابهای عظیمی جاری شد که نتیجه آن ، زمین آبرفتی تهران امروز است. تمامی خاک تهران رسوبی و بهترین گزینه برای کشاورزی میباشد. همه شهرهای بزرگ در حاشیه دریا یا اقیانوس قرار دارند یا از میان آن شهر رودخانه بزرگی عبور میکند در تهران ما این رودخانه به شش الی هفت رود کوچک تقسیم و جاری میشود. رودهایی همچون دربند، کن، میگون و... که همگی به طرف جلگه خوار جاری هستند. از طرفی وجود بیش از600 رشته قنات در تهران خبر از جریان یک رودخانه زیرزمینی در این محدوده میدهد. به عبارتی دیگر تهران دارای منابع آبی بسیار غنی است. شرایط اقلیمی تهران از چنان ویژگیای برخوردار است که با وجود رفتارهای ناصحیح ما که از عدمشناخت تهران ناشی میشود هنوز امکان زیست و حیات را در این نقطه میسر کرده است. قابل توجه است که شهرهای بزرگی همچون تبریز، مشهد، اصفهان با وجود تنها دو میلیون نفر جمعیت به مرحله بحران زیستمحیطی رسیدهاند و امکان توسعه در این نقاط دیگر وجود ندارد اما تهران با وجود دوازده میلیون نفر جمعیت (شهر و محدوده آن) هنوز قابلیت توسعه و گسترش را داراست. توسعه تهران در محور عمودی آن قرار گرفته اما عدم درک این مطلب باعث میشود که از آغاز طرح جامع تهران در اواخر دهه چهل با توسعه شرقی غربی آن مواجه شویم. که نتیجه آن ایجاد وضعیت نابسامان امروزی است که مانع از جریان طبیعی هوا در شهر تهران میشود. در کنار این شرایط اقلیمی تهران در نقطه تلاقی راههای شرقی - غربی و جنوبی- شمالی تاریخی ایران قرار دارد. که این مزیت به همراه ویژگیهای طبیعی گفته شده شرایطی را برای تهران به وجود میآورد که نه به اختیار که به اجبار تنها گزینه برای پایتختی ایران است. پس در این نوشتار با مفهوم مزیت و هویت طبیعی و تاریخی تهران تا حدودی آشنا شدیم. اما باید معنای تهرانی بودن را نیز دریابیم. تا اینجا دانستیم تهران کجاست اما حال ببینیم تهرانی کیست؟ اگر به سابقه تاریخی و گذشته تهران نگاه کنیم به خصوص قبل از پایتختی آن در دوران قاجار، تهرانی بودن مترادف بود با کسانی که در ناحیه قشلاقی شمیران سردسیر قرار داشتند و در مسیر تاریخی میان ری و شمال ایران که از توچال و کوههای شمیران عبور میکرد تهرانیهایی که اکثرا زیدی بوده و در مقابل حکومت خلفا ایستاده بودند، زندگی میکردند. بعدها با به قدرت رسیدن دولت شیعه صفوی و باتوجه به حضور مقبره جد اعلای صفویان در شهرری توجه به تهران فزونی گرفت. بسیار طبیعی بود که دولتمردان شیعه صفوی برای زیارت حضرت عبدالعظیم، اقامت در تهرانی را که ریشه تشیع داشت به شهرری ترجیح دهند. تهران از این زمان توسعه خود را آغاز کرد و با انتخاب آن به عنوان پایتخت ایران در زمان آقامحمدخان قاجار ترکیب اجتماعی آن بشدت دستخوش تغییر و همچون هر پایتخت دیگری هویت شهروندی آن مترادف با هویت ملی آن حکومت شد. یعنی در عصر مشروطیت و بعد از آن تهرانی بودن معنای ایرانی بودن داشت و تهران را میتوان یک ایران کوچک به شمار آورد.