صدای زن پس از سیطره هوش مصنوعی در موسیقی ایرانی

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

 گسترش هوش مصنوعی، تولید موسیقی، بازسازی صدای خوانندگان و انتشار آثار تازه را آسان‌تر کرده است. گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های جهان از افزایش سریع عرضه موسیقی ماشینی خبر و پژوهش‌های دانشگاهی نیز نشان می‌دهند این فناوری در حال نزدیک‌شدن به ویژگی‌های موسیقی فرهنگ‌های مختلف، از جمله موسیقی ایرانی است. به نظر می‌رسد در حال حاضر بیش از آنکه وضعیت بر حذف خواننده تأکید داشته باشد، روند روبه‌رشد و البته گاهی اسباب اختلاف برای تغییر در هزینه تولید، شیوه سفارش کار و حقوق صاحبان آثار به چشم می‌خورد. هر‌چند در شبکه‌های اجتماعی بیشتر مواردی را می‌توان مشاهده کرد که صدای خوانندگان را با تصویر فرد دیگری ترکیب کرده‌اند و تعدادی نیز هنرمندان مجازی جدید ساخته و معرفی شده‌اند. دیروز سرویس آنلاین پخش موسیقی در گزارشی که در اواسط تابستان منتشر شده، اعلام کرد به‌ طور متوسط روزانه حدود ۹۰ هزار قطعه کاملا تولیدشده با هوش مصنوعی دریافت کرده است. این فقط آمار یک شرکت است و نماینده کل بازار موسیقی نیست، اما نشان‌دهنده این است که ساخت قطعه موسیقی آسان‌تر از قبل شده است. هر‌چند ساخت قطعات موسیقی ایرانی شاید با این ابزار آسان نباشند و ابزارهای هوش مصنوعی هنوز آن‌قدر که درباره موسیقی‌های غیرایرانی می‌داند، درباره قطعه‌های ایرانی دانش و آگاهی ندارد، مانعی هم برای عدم ساخت آن نیست. در عین حال، میزان پیشرفت به کیفیت داده، روش آموزش و البته خلاقیت فرد سفارش‌دهنده یا کاربر ارتباط دارد. بر اساس قابلیت‌های موجود و جست‌وجویی که چت جی‌پی‌تی در این زمینه انجام داده است، کارهایی مانند تولید موسیقی پس‌زمینه و برخی سفارش‌های ساده و کم‌بودجه، بیشتر در معرض رقابت قیمتی قرار دارند. سفارش‌دهنده‌ای که سرعت و هزینه برایش اولویت دارد، ممکن است بخشی از کار را به ابزارهای مولد بسپارد.‌ همین کاهش هزینه می‌تواند به موسیقی‌دانان مستقل نیز امکان دهد نمونه اولیه آثارشان را با امکانات کمتری آماده کنند. بااین‌حال، افزایش توان تولید الزاما مشکل دسترسی به مخاطب و درآمد را حل نمی‌کند. با بیشترشدن عرضه، رقابت برای جلب توجه نیز می‌تواند افزایش یابد.

در عین حال نمی‌توان قدرت یادگیری هوش مصنوعی را دست‌کم گرفت. رویترز در ۲۵ نوامبر ۲۰۲۵ گزارش داد وارنر و سونو، پس از اختلاف حقوقی، برای توسعه مدل‌های دارای مجوز توافق کرده‌اند. این توافق نشان می‌دهد بخشی از صنعت به سمت تنظیم رابطه تجاری با شرکت‌های هوش مصنوعی حرکت کرده است، هرچند همه اختلاف‌های حقوقی را حل نمی‌کند. سونو شرکت و ابزار تولید موسیقی با هوش مصنوعی است. هر فردی می‌تواند با آن، قطعه مورد نظر خود را تولید کند؛ مثلا ترانه‌ای فارسی با حال‌وهوای آرام، صدای خواننده و سازهای مشخص. سونو بر اساس این توضیح، موسیقی و آواز تولید می‌کند. کاربر می‌تواند متن ترانه خودش را هم وارد کند. در واقع سونو صرفا ابزاری برای تغییر صدای خواننده نیست؛ می‌تواند قطعه‌ای شامل همراهی سازها و صدای خواننده مصنوعی بسازد.

برای موسیقی ایران نیز استفاده از قطعه‌های موجود برای آموزش مدل، بازسازی صدای خواننده و انتشار اثر با نام او، موضوعاتی مشابه‌اند. هرچند تعیین رضایت صاحبان حقوق، حدود استفاده و سهم درآمد، در هرکدام اهمیت دارد. مشخص‌بودن نقش هوش مصنوعی در تولید اثر در این قطعات تولید‌شده کاملا مشهود است‌. از این رو نمی‌توان فراموش کرد آینده بی‌تردید با این همکاری شکل می‌گیرد‌. شواهد فعلی از گسترش تولید با هوش مصنوعی و پیشرفت مدل‌های سازگار با موسیقی ایرانی حکایت دارند. در نتیجه، می‌توان تأکید کرد‌ در حال حاضر نمی‌‌توان از حذف هنرمندان سخن گفت و هنوز اختلافات زیادی در زمینه تغییر و استفاده از صدا و اثر وجود دارد و مالکیت هر صدا و اثر هنری مشخص است. در واقع هوش مصنوعی بیشتر در حال تولید خوانندگان و آثار جدید است، نه حذف آنان.

در این میان هنوز یک نکته مهم دیگری وجود دارد: نظر مخاطبان چیست؟ آیا آنان ساخته‌های هوش مصنوعی را می‌پسندند؟ در جست‌وجویی که با کمک هوش مصنوعی انجام شد، دریافتیم پژوهش‌های مربوط به واکنش شنوندگان، نتیجه یکسانی ندارند. اما موسیقی ایران با تمام نکاتی که در بالا بیان شد، یک ویژگی خاص دارد: تعدادی از زنان موسیقی‌دان و خواننده بارها روانه دادگاه شدند و حکم دارند و به‌تازگی دو گروه لیان و پالت اجراهای خود را لغو کردند، چرا‌که به زنان گروه آنان در شهرهایی اجازه‌ حضور در صحنه همراه با ساز داده نشده است و حالا علامت سؤال‌های متعددی وجود دارد که درباره تأثیر هوش مصنوعی بر صدای زنان یا در واقع جایگاه زنان پس از گسترش هوش مصنوعی می‌توان پرسید. با توجه به شرایطی که در این گزارش به آن اشاره کردیم، این پرسش مطرح است: در حکم‌های موسیقی ایرانی، یعنی ممنوعیت صدای خانم‌ها در موسیقی، چه تغییری رخ خواهد داد؟ با چه شرایط تکنیکی صدای زنان از حصر ۵۰‌ساله خارج می‌شود؟ اگر خواننده مجازی با صدای زن ساخته شود، آیا صدایش مجاز است؟ اگر با ابزار هوش مصنوعی صدای زنان خواننده را کمی تغییر دهند چطور؟ به نظر می‌رسد هوش مصنوعی بتواند از این منظر علاوه بر مواردی در کاهش زمان تولید و ساخت، به اهالی موسیقی ایران کمک کند.