مأموریت دشوار

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

‌یک صبح پاییزی درست در میانه جنگ، غلامرضا نوری‌قزلجه، وزیر کشاورزی دولت چهاردهم میهمان روزنامه «شرق» شد. درست در شرایطی که چشم‌انداز جنگ مبهم‌تر از همیشه به نظر می‌رسید و مسعود پزشکیان بعد از سخنرانی در مجمع عمومی سازمان ملل راهی تهران شده بود. ساعاتی پیش از ورود وزیر کشاورزی به دفتر روزنامه، دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا طرح پیشنهادی ایران برای پایان جنگ را رد کرده و رسانه‌های بین‌المللی نوشتند مذاکرات ایران و آمریکا در حاشیه سازمان ملل ختم به نتیجه نشده است. این اتفاقات در حالی رخ می‌داد که از 24 فروردین امسال، آمریکا علیه ایران محاصره دریایی اعمال کرده است. هرچند مدت کوتاهی و به دنبال امضای یک تفاهم‌نامه 60روزه محاصره دریایی کشور لغو شد، اما این تفاهم‌نامه به انعقاد یک توافق‌نامه جامع نرسید و محاصره دریایی ایران دوباره از 23 تیر از سر گرفته شد. محاصره دریایی کشور و جلوگیری از بارگیری و تردد کشتی‌های تجاری و نفتکش‌های ایران در شرایطی انجام شد که آمریکا مدعی است تحریم ایران شامل تحریم غذا و دارو نمی‌شود اما از دیوار سخت محاصره هیچ کشتی حامل غذا و دارو هم رد نشد. فشارها بر ایران به همین‌جا ختم نشده و در هفته گذشته مدام اخبار محدودیت‌های پی‌در‌پی پروازهای ایران و نوعی محاصره هوایی در رسانه‌ها مخابره می‌شد. در این میان، بخش قابل توجهی از تجارت کالاهای اساسی و دارو به مرزهای زمینی منتقل شد و این فرایند روند تجارت و دسترسی مردم به غذا و دارو را کُند و پرهزینه کرده است.

این مضیقه در حالی است که در فاصله کوتاهی از جنگ رمضان، جنگ 12‌روزه آمریکا و اسرائیل علیه ایران و در انتهای خرداد 1404 رخ داده بود؛ در واقع دو جنگ در یک سال.

غلامرضا نوری‌قزلجه در چنین شرایط دشواری در مقام وزیر کشاورزی مسئولیت تأمین امنیت غذایی مردم ایران را بر عهده داشته است. او به «شرق» می‌گوید: «سال‌های طولانی وزارت کشاورزی به عنوان یک وزارتخانه دست چندم و خارج از اولویت تلقی می‌شد؛ هرچند پشت تریبون‌ها و در شعارها کنار نام این وزارتخانه اصطلاح استراتژیک به کار می‌رفت و اسم آن با امنیت غذایی مترادف می‌شد،‌ تا زمان جنگ شاید کمتر کسی می‌توانست اهمیت این وزارتخانه را در بحث امنیت غذایی آن‌چنان که هست، درک کند».

روزهای نفس‌گیر جنگ  و روایت یک  وزیر

وزیر کشاورزی به جنگ سال 2022 دو غول غلات جهان، یعنی روسیه و اوکراین اشاره می‌کند و می‌گوید‌ این جنگ توانست تورم غذا را بعد از دهه‌ها در اروپا بحرانی کند و به نوعی درس آموخته برای سایر کشورها باشد؛ به‌ویژه برای خاورمیانه که مدام درگیر تنش و جنگ بوده است.

نوری‌قزلجه می‌گوید‌ از همان ماه دوم تحویل پاستور به مسعود پزشکیان، پیشنهاد داده است: «سطح ذخایر کالاهای اساسی کشور را بالا ببرند و دولت بعد از کسب اجازه از رهبر شهید انقلاب برای تأمین منابع مالی، شروع به ذخیره هرچه بیشتر کالاهای اساسی کرده است. این مسئله سبب شد‌ کشور در طول مدت جنگ و بعد محاصره دریایی با کمبود مواد غذایی مواجه نشود».

او تأکید می‌کند‌ در مقاطعی دولت ناچار شده است از ذخایر مواد غذایی استفاده کند، بلافاصله این ذخایر جایگزین شده‌اند تا در صورت تداوم جنگ، تأمین غذای مردم کشور با مشکلات جدی روبه‌رو نشود. این اتفاقات در شرایطی رخ داد که دولت مسعود پزشکیان وارث انبوهی از مشکلات اقتصادی سال‌های گذشته بوده است؛ از بحران آب و ناترازی انرژی تا ناترازی منابع و مصارف بانکی و بدهی‌های دولت‌های گذشته که به آینده منتقل شده بود و‌... .

شرایط مشابهی که وزیر کشاورزی می‌گوید در ساختمان شیشه‌ای خیابان طالقانی وجود داشته است. هرچند‌ او تأکید می‌کند علاقه‌ای ندارد در گذشته کنکاش کند و بیشتر به رفع چالش‌های پیش‌رو فکر می‌کند، اما وزارتخانه محل کار او در روزهای ابتدایی که نوری‌قزلجه به آن پا گذاشته است، با انبوهی از مشکلات مالی مواجه بوده است: «واردکنندگان کالاهای اساسی و نهاده‌های تولید چیزی حدود 5.5 میلیارد دلار مطالبات ارزی داشتند و بدهی‌های معوق شرکت‌های دولتی این وزارتخانه به ارقام قابل توجهی می‌رسید تا آنجا که برخی از این شرکت‌ها تقریبا دیگر قادر به ادامه فعالیت نبودند و به نوعی از نظر مالی و گردش مالی دچار فروپاشی شده بودند».

این بار سنگین مالی اما مانع از آن نیست که وزیر کشاورزی ذخایر استراتژیک کالاهای اساسی را نادیده بگیرد؛ چراکه رویدادهای منطقه و جنگ‌های پی‌در‌‌پی از جنگ روسیه و اوکراین تا جنگ اسرائیل و غزه و ناآرامی‌هایی که در سوریه و لبنان رخ داده بود، همه و همه این نگرانی را برای نوری‌قزلجه ایجاد می‌کرد که سطح تنش در ایران هم بالا برود و جنگی در بگیرد.

با این حال، حل مسئله چندان ساده نبود و نه‌تنها دولت دست خالی و گرفتار کسری بودجه سنگین بود، که بحران آب و خشک‌سالی کم‌سابقه در 50 سال اخیر مشکل‌ساز شده بود و افزایش سطح ذخایر کالاهای اساسی را پیچیده کرده بود. بنابراین او با کمک رئیس‌جمهور‌ توانست موافقت رهبر شهید را برای تأمین منابع مالی افزایش ذخایر استراتژیک کالاهای اساسی جلب کند. وزیر کشاورزی روایت می‌کند‌ در روز دوم جنگ 40‌روزه، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری شخصا به خیابان طالقانی و وزارت کشاورزی آمد تا اوضاع امنیت غذایی مردم را بررسی کند. دغدغه‌ای که به روایت نوری‌قزلجه پیش از این در نشست‌های هیئت دولت مطرح شده بود و پزشکیان به اعضای تیم خود گفته بود‌ خودشان را برای بدترین سناریوها مانند جنگ و محاصره و‌... آماده کنند و حالا وزارت کشاورزی یکی از نخستین وزارتخانه‌هایی بود که باید آزمون خود را در جنگ پس می‌داد. اما مسئله فقط افزایش سطح ذخایر کالاهای اساسی نبود. پس از جنگ در برخی استان‌ها جابه‌جایی جمعیتی رخ داده بود و نیاز به سرشماری و برآورد تازه برای تولید یا تأمین نیاز آن استان‌ها بود. در برخی استان‌ها که جمعیت کاهش داشت، مشکل مازاد غذا و فساد آن یا امکاناتی برای نگهداری بیشتر مواد غذایی بود. از آن سمت هزینه‌های حمل‌ونقل تغییر کرده بود و مسیرهای حمل کالا با محاصره دریایی متفاوت شده بود یا تجار با شرایط جدیدی در کشورهای مقصد تجارت مواجه می‌شدند و مهم‌‌تر اینکه محاصره دریایی و تخریب صنایع مادر، صادرات نفت و ورود ارز به کشور را دشوار کرده و در مقاطعی حتی بسته‌بندی مواد غذایی دچار مشکلات عدیده شده بود اما فرصت کافی نبود و باید برای رفع فوری تمام این مسائل چاره‌اندیشی می‌شد تا بازار دچار کمبود غذا نشود.

این بخش‌هایی از روایت وزیر کشاورزی از روزهای نفس‌گیر مدیریت امنیت غذایی کشور در شرایط جنگ است؛ مأموریتی که البته هنوز تمام نشده است و هربار با شرایط پیچیده‌تری مواجه می‌شود. شرح گفت‌وگوی کامل وزیر کشاورزی با «شرق» در ویژه‌نامه کشاورزی و امنیت غذایی روزنامه به زودی منتشر می‌شود.