نیاز به تغییر شیوه سربازی

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

روز سرباز امسال در شرایطی رسید که تجربه دو درگیری مستقیم نظامی در جنگ ۱۲روزه و جنگ ۴۰‌روزه، بار دیگر اهمیت نیروی انسانی آموزش‌دیده، متخصص و آماده‌به‌کار را در معادلات دفاعی برجسته کرده است؛ تجربه‌ای که می‌تواند فرصتی برای بازاندیشی در این پرسش باشد که آیا همه نیازهای نیروی انسانی نیروهای مسلح باید از مسیر سرباز وظیفه تأمین شود یا بخشی از این نیاز مهم و استراتژیک را می‌توان با جذب نیروهای حرفه‌ای، حقوق‌بگیر و ماندگار پاسخ داد. ایرنا گزارشی در این زمینه تهیه‌ و اشاره کرده است که ماهیت تهدیدات نیز در سال‌های گذشته تغییر کرده است؛ پهپادها، پدافند، جنگ الکترونیک، سامانه‌های اطلاعاتی و سایبری و تجهیزات پیچیده تسلیحاتی، بیش از گذشته به نیروهای آموزش‌دیده و متخصص نیاز دارند؛ نیروهایی که برای کسب مهارت و تجربه، به دوره‌های آموزشی و استمرار حضور در ساختارهای نظامی نیازمندند. همین تغییرات، در کنار مباحث اجتماعی و اقتصادی مرتبط با خدمت وظیفه، بحث درباره مدل تأمین نیروی انسانی نیروهای مسلح را به یکی از موضوعات مورد توجه مجلس و مسئولان نظامی تبدیل کرده است. بحث درباره تغییر مدل سربازی موضوع تازه‌ای نیست.

اهمیت سربازی حرفه‌ای زمانی بیشتر می‌شود که تجربه جنگ ۱۲روزه در سال ۱۴۰۴ و جنگ ۴۰‌روزه با آمریکا و اسرائیل را در نظر بگیریم؛‌ جنگ تحمیلی‌ای که در جریان آن، رژیم صهیونیستی و آمریکا مستقیم کشور را مورد حمله قرار دادند. این جنگ نشان داد مفهوم «نیروی نظامی» دیگر صرفا به تعداد نیروهای حاضر در میدان محدود نیست. در یک درگیری مدرن، آموزش تخصصی، سرعت تصمیم‌گیری، شناخت سامانه‌ها، توان کار با تجهیزات پیشرفته، پدافند، عملیات پهپادی، جنگ الکترونیک، ارتباطات، اطلاعات و توان استمرار خدمت در شرایط بحران، اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.

در چنین شرایطی، این پرسش قابل طرح است که آیا ساختار فعلی سربازی می‌تواند علاوه بر تأمین نیروی انسانی مورد نیاز دوره ضرورت، به بستری برای شناسایی و حفظ نیروهای متخصص نیز تبدیل شود؟ به بیان دیگر، شاید مسئله آینده سربازی الزاما «حذف سربازی» نباشد، بلکه تفکیک میان نیروی وظیفه و نیروی حرفه‌ای باشد. جوانی که در ۱۸، ۱۹ یا ۲۰سالگی وارد دوران خدمت سربازی می‌شود، ممکن است دانشجوی رشته مهندسی، متخصص فناوری اطلاعات، پزشک، تکنسین، کارشناس مخابرات یا دارای مهارت‌های فنی دیگری باشد. بخشی از این ظرفیت در پایان خدمت از نیروهای مسلح خارج می‌شود، در حالی که ممکن است همان فرد در حوزه تخصصی خود برای ساختار دفاعی کشور ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند. یکی از موضوعاتی که می‌تواند در اصلاح نظام سربازی مورد بررسی قرار گیرد، ایجاد مسیر داوطلبانه تبدیل خدمت به اشتغال حرفه‌ای است؛ یعنی جوانی که در دوران خدمت توانایی و علاقه خود را نشان می‌دهد و نیروهای مسلح نیز به تخصص او نیاز دارند، بتواند با سازوکار قانونی مشخص، پس از ارزیابی و طی‌کردن دوره‌های لازم، به نیروی حرفه‌ای تبدیل شود. این مسیر البته به معنای استخدام خودکار همه سربازان نیست، بلکه می‌تواند یک نظام انتخاب، آموزش و استخدام مبتنی بر نیاز نیروهای مسلح باشد. افزایش حقوق سربازان، بهبود شرایط خدمت، مهارت‌آموزی، استفاده از تخصص سربازان، اتصال میان خدمت و زندگی حرفه‌ای و ایجاد مسیر روشن برای استخدام بخشی از سربازان می‌تواند مجموعه‌ای از سیاست‌های مکمل باشد. در این میان، «حقوق‌بگیر‌شدن سرباز» به‌تنهایی مسئله را حل نمی‌کند؛ آنچه می‌تواند مدل جدیدی ایجاد کند، ترکیب حقوق مناسب با آموزش، تخصص، مسیر ارتقای شغلی، ایجاد سابقه و امنیت شغلی و نظام ارزیابی است.

تجربه دو جنگ‌ اخیر، تغییر فناوری‌های نظامی و افزایش اهمیت نیروهای متخصص، این پرسش را بیش از گذشته به یک موضوع قابل بررسی تبدیل کرده است؛ موضوعی که پاسخ به آن نیازمند بررسی هم‌زمان نیازهای دفاعی، ظرفیت اقتصادی، حقوق جوانان و الزامات حرفه‌ای‌شدن نیروهای مسلح است. در این صورت، شاید روز سرباز بتواند علاوه بر تقدیر از سربازان امروز، فرصتی برای طراحی آینده سربازی نیز باشد؛ آینده‌ای که در آن کارت پایان خدمت فقط یکی از خروجی‌های سربازی باشد و برای جوانانی که تخصص، انگیزه و شرایط لازم را دارند، قرارداد استخدام و ادامه خدمت حرفه‌ای نیز به ‌عنوان یک مسیر واقعی و شفاف تعریف شود.