دانش مهندسی در ایجاد و قرارگیری شهر تاریخی بیشاپور

محمدخلیل(رضا) محمودی*:  موقعیت جغرافیایی و مکانی در هر دوره تأثیر زیادی بر ایجاد شهر‌ها و شکل‌گیری آنها در دوران تاریخی در ایران داشته است. دیدگاه‌های حفاظتی، دفاعی، امنیتی و موقعیت‌های جغرافیایی، اولویت‌های تشکیل شهر‌ها را فراهم می‌کرد. مقتضیات فنی، اجتماعی و سیاسی از دیگر نگاه‌های شکل‌گیری شهرهای تاریخی است. از طرف دیگر ساخت شهر‌ها، نشانه‌ای از استقلال و شکوه پادشاهان بوده و اقدام جسورانه‌ای محسوب می‌‌شده است. ساخت شهرهای تاریخی با عظمت و شکوه خاص و بناهای ایجادشده در آن با معماری‌های ویژه و نوآور، از برتری‌های مهم پادشاه برای نشان‌دادن قدرت به دشمن بوده است. در ساخت و تکمیل شهر‌ها، کوه‌ها، دشت‌ها، رودها و غار‌ها نیز تأثیرگذار بوده‌اند. کوه به عنوان یک عامل دفاعی و حفاظتی مؤثر و رودخانه‌ها و چشمه‌ها به لحاظ تأمین نیازهای آبی از تأثیرگذارترین عوامل ساخت شهر‌ها بوده‌اند. نزدیکی کو‌ه‌ها به محل احداث شهر‌ها برای استفاده به عنوان معدن سنگ نیز از عوامل تأثیرگذار بوده و بقایای تراش‌ سنگ‌ها و جداشدگی قالب‌های بزرگ سنگ، از نشانه‌های وجود معادن سنگ است. نگاه‌های فنی به زمین‌های درنظرگرفته‌شده برای ساخت شهر‌ها، شیب‌بندی‌ها و پستی و بلندی‌های طبیعی زمین نیز از دیگر نگاه‌های ساخت این‌گونه شهر‌ها بوده است.

شهر تاریخی بیشاپور به صورت مستطیل‌شکل ایجاد شده و از طرف شمال شرق به وسیله عامل طبیعی کوه از سمت شمال غرب رودخانه و از طرف جنوب غرب و جنوب شرق به وسیله خندق که یک عامل دفاعی و ساختار دست‌ساز انسانی محسوب می‌‌شود، تشکیل شده است. استفاده از خیابان‌های متقاطع و چهارگوش‌بودن شهر نشان‌دهنده اندیشه‌های مبتنی بر علوم ریاضی و مهندسی‌شده در شهرسازی شهر تاریخی بیشاپور است.

بر اساس کتیبه موجود در روی یکی از ستون‌های یادبود شهر تاریخی بیشاپور، این شهر در سال 264 به نظارت و اجرای شخصی از اهالی حران سوریه امروزی به نام اَفسای ساخته شده است. ارگ حکومتی در سمت شرقی و دارای بناهایی شامل بنای منسوب به کاخ والرین، ایوان موزائیک، تالار تشریفات، حیاط موزائیک و معبد آناهیتاست که بخش اعظم کاوش‌های این شهر در همین قسمت انجام شده است. بناها همه دارای فنون مهندسی و تقارن‌های ساختاری و تناسب‌بندی عددی است که شگفتانه‌های معماری را رقم زده است. تالار تشریفات با چهار ایوان، 64 طاقچه چلیپایی‌شکل و تقارن‌های برابر، سقف بدون ستون و معبد آناهیتا دارای طراحی پیچیده با سیستم آبرسانی از رودخانه شاپور نشان‌دهنده مهندسی خاص در این بنا است. این معبد با اضلاع 14متری یک مکعب مربع را تشکیل داده، شش متر پایین‌تر از سطح شهر قرار گرفته، دارای چهار درگاه منتهی به حوض آبگیر در وسط، قوس‌های محاسبه‌شده و فنی بالای درگاه‌ها به منظور انتقال سنگینی سنگ‌ها به طرفین، برش‌های فارسی‌بُر سنگ‌های پایه‌ای درگاه‌ها به جهت استقامت بالا و بسیاری از فنون معماری که در دیگر بناها به کار گرفته شده‌اند. برتری ارگ حکومتی در بلندای زمین از سمت شرق که باعث شده سیلاب و آب‌های جاری‌شده از کوه و رودخانه در امان بماند، از دیگر خصوصیات مهندسی‌شده این بخش از شهر محسوب می‌شود.

* کارشناس‌ارشد باستان‌شناسی و مدیر داخلی مجموعه میراث جهانی بیشاپور