شاخصه‌های فقر

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

در روزهای گذشته تعداد زیادی گزارش رسمی و غیررسمی در مورد وضعیت فقر در کشورمان منتشر شده است. از جمله یکی از مراکز پژوهشی مهم پیش‌بینی کرده است نرخ فقر در ایران از ۴۱ درصد در سال جاری به ۴۵.۵ درصد در سال ۱۴۰۷ برسد. بر پایه این پیش‌بینی، در صورت ادامه روند فعلی، نزدیک به نیمی از جمعیت کشور تا دو سال دیگر زیر خط فقر خواهند بود. این وضعیت بالطبع‌ در روستاها به شکل حادتری در مقایسه با شهرها رخ می‌دهد. از این همه آمار و عدد هولناک که درباره فقر و فقرا منتشر می‌شود، چه برداشتی می‌توان کرد؟ مگر غیر از این است که مردم به‌طور مکرر و مستمر خودشان را در معرض ابتلا به فقر مزمن می‌دانند؟

‌فقر از آن دسته موضوعاتی است که به واسطه‌ لبه‌ درگیری وسیع در بین خیلی از مردم همواره مورد توجه است. اگر بخواهیم موضوع را در نسبت با «ثروت» بسنجیم، باید بگوییم ‌به باور کارشناسان اقتصادی، ادبیات موجود در این حوزه بسیار ضعیف و ناکافی است. اما منظور از «فقر» چیست و چه کسی «فقیر» محسوب می‌شود؟ دو خانوار با تعداد نفرات یکسان را در نظر بگیرید. خانوار اول با درآمد ماهانه 30 میلیون تومان و مالک یک واحد آپارتمان است که در آن زندگی می‌کنند. خانوار دوم ماهانه 150 میلیون درآمد دارد ولی مستأجر هستند و ماهانه 70 میلیون بابت کرایه خانه پرداخت می‌کنند. کدام‌یک از این دو ثروتمندتر و کدام‌ فقیرتر است؟ نمی‌توان پاسخ دقیقی به این پرسش داد. به‌طور کلی، «فقر» می‌تواند ناتوانی انسان در فراهم‌آوردن نیازهای بنیادی خود باشد. این «نیازهای بنیادی» کدام است؟ تعریف این نیازها بر حسب هر کشور متفاوت است. مثلا اگر شاخص را تأمین بهداشت عمومی و دسترسی مناسب به خدمات درمانی بدانیم، آن‌گاه کشور کوبا یک کشور ثروتمند محسوب می‌شود؛ حال آنکه می‌دانیم کاملا برعکس است. اساسا فقر در ایران را می‌توان یک متغییر هنجاری یا نُرماتیو محسوب کرد. در یک اقدام تقریبا مورد قبول، یکی از شاخص‌های فقر دسترسی به میزان کالری دریافتی در روز است. اگر کسی نتواند درآمد کافی برای تهیه غذاهایی که این میزان کالری را به شخص منتقل می‌کنند، داشته باشد، فقیر محسوب می‌شود. به‌طور کلی، سه معیار برای سنجش فقر تعریف می‌کنند که شامل سبدی از نیازهای کالا (مصرف یک سبد خاص از کالاها)، روش هزینه‌ کل و روش درآمد کل است. نکته‌ مهم در کشور ما، رابطه‌ بین فقر و توزیع درآمد است. برخی از اقتصاددان‌ها معتقدند رابطه‌ای مشخص و قطعی بین این دو مؤلفه وجود ندارد. توزیع نامناسی درآمد به معنای فقر نبوده و البته حالت عکس هم برقرار است. اگر یک کیلو نان را بین پنج نفر به‌طور عادلانه تقسیم کنیم، باز هم هیچ‌کدام غذای کافی نخواهند نداشت.

اینکه برخی فکر می‌کنند یارانه‌ها می‌تواند عامل زائل‌کننده‌ فقر باشد، چندان تأییدشده نیست. هرچند نمی‌توان از اهمیت و لزوم پدیده‌ هدفمندشدن یارانه‌ها و توزیع مجدد آن گذشت، اما دو عملکرد فوق‌الذکر نیز‌ در حوزه‌ اقتصاد خرد و از‌جمله سیاست‌های این حوزه از اقتصاد هستند. به عبارت دیگر، صرف‌نظر از کارکردهای حقیقی و واقعی سیاست‌های تخصیص مجدد یارانه‌ها، می‌توان این‌گونه اظهار کرد که این سیاست قادر به چاره‌سازی دو پدیده‌ شوم فقر و بیکاری نیست. توزیع مناسب‌تر درآمدها‌ مسلما موجب کاهش فقر مطلق می‌شود، اما بعید است‌ بتواند «چاره» و «راه‌حلی» اساسی برای ریشه‌کن‌کردن این پدیده باشد. اگر ادعا شود بهبود وضعیت توزیع درآمدها (ناشی از تخصیص مجدد یارانه‌ها)‌ قادر به ریشه‌کنی و علاج فقر خواهد بود، آنگاه مسلما چنین ادعایی را نمی‌توان جدی و علمی تلقی کرد. از میان بردن فقر، راه‌حلی جز ورود به چرخه‌ بلند‌مدت رشد اقتصادی ندارد.

از سوی دیگر، لازم است ‌سیاست‌گذار تصویری از شکاف موجود بین فقرا را هم در اختیار داشته باشد. ﻋﻼﻭﻩ ﺑﺮ ﺍﻳﻦ، ﺑﺎ ﻭﺟﻮﺩ ﺍﻳﻨﻜﻪ ﻧﺮﺥ ﻓﻘﺮ ﻭ ﺷﻜﺎﻑ ﻓﻘﺮ‌ ﺍﺯ ﻣﻌﻴﺎﺭﻫاﻯ ﻣﺘﺪﺍﻭﻝ ﻭ ﭘﺮﻃﺮﻓﺪﺍﺭ هستند، ﮔﺎﻩ ﺩﻭ ﻣﻌﻴﺎﺭ ﻣﺬﻛﻮﺭ‌ ﺑﻪ ﻧﺘﻴﺠﻪ ﻭﺍﺣﺪ ﻧﻤﻰ‌ﺭﺳﻨﺪ. ﻣﻤﻜﻦ ﺍﺳﺖ‌ ﻧﺮﺥ ﻓﻘﺮ‌ ﺑﻴﺎﻧﮕﺮ ﻛﺎهش ﻓﻘﺮ ﺩﺭ ﺟﺎﻣﻌﻪ ﺑﺎﺷﺪ، ﻭﻟﻰ ﺷﻜﺎﻑ ﻓﻘﺮ، ﻭﺿﻌﻴﺖ ﺭﻓﺎهی ﺑﻴﻦ ﻓﻘﺮﺍ ﺭﺍ ﺑﺪﺗﺮ ﻧﺸﺎﻥ ﻣﻰ‌ﺩهد. به همین خاطر است که روش‌های پیچیده‌تر و جامع‌تری همچون شاخص‌های چندبُعدی فقر در دستور محاسبه قرار می‌گیرد. یکی از رایج‌ترین این شاخص‌ها، شاخص فقر چندبعدی آلکایر-فوستر است که برای محاسبه‌ گستره و شدت فقر به کار می‌رود. شاخص مذکور، افراد فقیر را با استفاده از آستانه محرومیت و فقر‌ شناسایی کرده که شامل پنج بُعد سلامت، آموزش، اشتغال، استانداردهای زندگی و مسکن است و هرکدام نیز چندین معیار دارند. چندی قبل معاون رفاه اجتماعی وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی از شیوه جدید اندازه‌گیری فقر درآمدی و فقر چندبعدی در ایران با به‌کارگیری داده‌ها و آمار موجود خبر داد.