7 عامل تشدیدکننده بحران آب پایتخت

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرق: در سومین نشست از سلسله‌ نشست‌های تخصصی «توسعه و امنیت آبی» با موضوع «واکاوی ابعاد راهبردی انتقال آب دریا»، موضوع انتقال آب دریا به فلات مرکزی، وضعیت منابع آبی تهران، پیامدهای تغییر اقلیم، تعارض منافع در مدیریت آب و سیاست خرید تضمینی آب بررسی شد. اویس ترابی، رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری، در این نشست با تأکید بر اینکه آب صرفا یک موضوع فنی نیست و ابعاد سیاسی و اجتماعی نیز دارد، گفت: انتقال آب بین‌حوضه‌ای ممکن است این تصور را ایجاد کند که منابع جدیدی در اختیار مناطق مقصد قرار گرفته است؛ تصوری که به افزایش بارگذاری جمعیتی، صنعتی و کشاورزی و در نهایت رشد تقاضا و مصرف آب منجر می‌شود. او با اشاره به وضعیت منابع آبی تهران گفت: آب این کلان‌شهر از سدهای پنج‌گانه و منابع زیرزمینی تأمین می‌شود. حجم دینامیک آبخوان تهران حدود ۱۸۶ میلیون مترمکعب است و حجم استاتیک آن پیش از برداشت‌های گسترده از منابع زیرزمینی، حدود شش میلیارد مترمکعب برآورد می‌شد، اما اکنون بین دو تا دو‌و‌نیم میلیارد مترمکعب از این ذخیره از دست رفته است. ترابی با بیان اینکه ظرفیت برد جمعیتی تهران حدود ۱۲ میلیون نفر برآورد شده است، افزود: جمعیت منطقه شهری تهران در برخی برآوردها به ۱۶ تا ۱۸ میلیون نفر رسیده و این افزایش جمعیت در شرایطی رخ داده که بخش درخور توجهی از منابع آبی شهر مصرف شده است. به گفته او، نادیده‌گرفتن ظرفیت برد، زیست‌پذیری تهران را با مخاطره روبه‌رو کرده و تنش آبی را تشدید کرده است. او با اشاره به سابقه تاریخی کمبود آب در پایتخت گفت: تهران از ابتدای شکل‌گیری خود با مسئله آب روبه‌رو بوده است و حتی در دوره پهلوی اول نیز در برخی محله‌ها آب به‌صورت سهمیه‌ای توزیع می‌شد. ترابی تأکید کرد: برای ارزیابی خطر بی‌آبی در تهران، باید سه محور افزایش مصرف، کاهش منابع آب و نحوه مدیریت فاضلاب به‌صورت هم‌زمان بررسی شود. رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری کاهش بارش و تغییرات هواشناسی و هیدرولوژیک را یکی از عوامل مؤثر بر کاهش منابع آب دانست و گفت نباید هر کاهش بارشی را معادل تغییر اقلیم تلقی کرد. به گفته او، کاهش بارندگی باعث افت منابع آب سطحی و کاهش ذخایر سدهای پنج‌گانه تهران می‌شود. او در ادامه هفت عامل اصلی تشدید بحران آب در تهران را برشمرد؛ نشت شبکه توزیع، آب بدون درآمد، برداشت‌های غیرمجاز، رعایت‌نشدن الگوی مصرف، سامانه متمرکز تصفیه فاضلاب، شهرسازی ناپایدار و انتقال آب بین‌حوضه‌ای. ترابی درباره آب بدون درآمد گفت:‌ در مقاطعی این شاخص حدود ۴۵ درصد اعلام شده بود، اما بر‌اساس برخی اظهارات، با اجرای سیاست کاهش فشار شبکه به حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد رسیده است. او تأکید کرد انتشار شفاف این آمار برای تحلیل دقیق وضعیت ضروری است. او همچنین استفاده از آب بدون کنتور در پروژه‌های ساختمانی را یکی از مصادیق برداشت غیرمجاز دانست و گفت: بسیاری از پروژه‌های ساختمانی تهران بدون ثبت دقیق مصرف و بدون پرداخت هزینه واقعی از آب استفاده می‌کنند.

به گفته ترابی، رعایت‌نشدن الگوی مصرف نیز یکی دیگر از عوامل افزایش فشار بر منابع آب است. او اظهار کرد: سرانه مصرف آب در برخی مناطق تهران به حدود ۴۰۰ لیتر در شبانه‌روز می‌رسد؛ در حالی که با توجه به شرایط اقلیمی تهران، میزان مناسب مصرف باید حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ لیتر در روز باشد.

ترابی در ادامه از سامانه متمرکز تصفیه فاضلاب نیز انتقاد کرد و گفت: قرار بود ۱۲ تصفیه‌خانه در تهران احداث شود، اما تاکنون تنها بخشی از آنها به بهره‌برداری رسیده است. به گفته او، سالانه صدها میلیون مترمکعب آب پس از تبدیل‌شدن به فاضلاب از تهران خارج می‌شود و به دلیل اختلاف ارتفاع زیاد میان شمال و جنوب شهر، بازگرداندن این آب به محل مصرف بسیار دشوار و پرهزینه است.

او افزود: خروج متمرکز فاضلاب از شهر باعث کاهش تغذیه آبخوان می‌شود و چرخه‌ای معیوب ایجاد می‌کند. همچنین اختصاص پساب تصفیه‌شده به صنایع می‌تواند این تصور را ایجاد کند که منابع آب بیشتری در اختیار کشور قرار گرفته و زمینه افزایش بارگذاری صنعتی و کشاورزی را فراهم کند.

رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری، شهرسازی ناپایدار را از دیگر عوامل تشدید بحران آب دانست و گفت: پوشش گسترده سطوح شهری با مصالح نفوذناپذیر، نفوذ آب باران به زمین و تغذیه آبخوان‌ها را کاهش داده است. او با اشاره به کانالیزه و بتنی‌شدن بخش زیادی از روددره‌های تهران گفت: این روددره‌ها در گذشته نقش مهمی در تغذیه آبخوان دشت تهران و کرج داشتند، اما اکنون بخش زیادی از این ظرفیت از بین رفته است. ترابی انتقال آب بین‌حوضه‌ای را نیز یکی از عوامل تشدیدکننده بحران دانست و گفت: انتقال آب از مناطق دیگر این پیام را به مدیران منتقل می‌کند که منابع بیشتری در اختیار شهر قرار گرفته است؛ موضوعی که می‌تواند زمینه افزایش جمعیت، توسعه صنعتی، گسترش سکونتگاه‌های جدید و در نهایت رشد تصاعدی مصرف آب را فراهم کند. او همچنین هشدار داد وابسته‌شدن یک منطقه به منابع آبی سایر مناطق می‌تواند زمینه‌ساز تنش‌های اجتماعی و سیاسی شود. ترابی با اشاره به تجربه تأمین آب زاهدان از چاه‌نیمه‌ها گفت: در صورت بروز مشکل در منابع تأمین، شهر مقصد نیز با بحران جدی روبه‌رو خواهد شد.

رئیس اندیشکده زیست‌پذیری شهری، دسترسی عمومی به اطلاعات منابع و مصارف آب را نخستین گام مدیریت بحران دانست و تأکید کرد: این اطلاعات باید به‌طور شفاف در اختیار مردم، متخصصان و پژوهشگران قرار گیرد. او همچنین بر توقف بارگذاری جدید در تهران تأکید کرد و گفت: برای کنترل جمعیت نیازی به جلوگیری از ورود مردم به تهران نیست، بلکه باید از تولید واحدهای مسکونی جدید و توسعه بارگذاری جلوگیری شود. به گفته او، تعداد خانه‌های خالی در تهران از نیاز جمعیتی موجود بیشتر است و ادامه ساخت‌وساز نمی‌تواند راه‌حل بحران مسکن یا جمعیت باشد.

ترابی افزود: ظرفیت برد تهران باید به‌صورت رسمی اعلام و در داشبوردهای مدیریتی ثبت شود تا مشخص باشد این کلان‌شهر چه میزان ظرفیت پذیرش جمعیت و چه میزان امکان توسعه صنعتی، کشاورزی و مسکونی دارد. او حذف نشت شبکه، اصلاح الگوی مصرف، توسعه زیرساخت‌های سبز و آبی، رعایت اصول برنامه‌ریزی سه‌بعدی شهر و افزایش نفوذپذیری سطوح را از دیگر راهکارهای مدیریت بحران آب برشمرد.

ترابی گفت: برنامه‌ریزی شهری نباید تنها به سطح زمین محدود شود و لازم است ارتفاع و عمق نیز در تصمیم‌گیری‌ها لحاظ شود؛ زیرا ساخت‌وسازهای بلندمرتبه در مناطق نامناسب می‌تواند جریان‌های زیرسطحی آب را مختل کند. به گفته او، دشت تهران ظرفیت بیشتری برای بلندمرتبه‌سازی دارد، اما در مناطقی مانند شمیرانات که ضخامت آبرفت کمتر است، توسعه گسترده ساختمان‌های بلند می‌تواند مانند یک سد زیرزمینی عمل کرده و بر جریان آب‌های زیرسطحی اثر بگذارد.