بحران تازه در داکا

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

بیماری نام رمزی است که محمد شهاب‌الدین 76ساله، رئیس‌جمهور بنگلادش با استفاده از آن سمت خود را ترک و استعفایش را در آخر هفته گذشته امضا کرد. رئیس «جاتیا سانگساد» (پارلمان ملی بنگلادش)، وظایف رئیس‌جمهور را تا زمان انتخاب رئیس‌جمهور جدید بر عهده خواهد داشت. شهاب‌الدین به عنوان رئیس کشور، فرمانده کل نیروهای مسلح به شمار می‌رود، اما در این کشورِ عمدتا مسلمان با ۱۷۳ میلیون نفر جمعیت، قدرت اجرائی در اختیار نخست‌وزیر و هیئت وزیران است. روز جمعه، محمد شهاب‌الدین، رئیس‌جمهور بنگلادش، در شرایطی از سمت خود استعفا داد که مردم این کشور در انتظار بازگشت و تسلیم‌شدن نخست‌وزیر برکنارشده، شیخ حسینه هستند؛ متحد پیشین او که سال گذشته پس از محکومیت به جنایت علیه بشریت به هند گریخت. استعفای آقای شهاب‌الدین فقط چند هفته پس از آن صورت می‌گیرد که شیخ حسینه در مصاحبه‌ای با رویترز اعلام کرد قصد دارد در ماه دسامبر برای مواجهه با اتهاماتش به بنگلادش بازگردد؛ اتهاماتی که او همواره آنها را رد کرده است. او در این مصاحبه گفته بود: رهبران و کارگران حزب من تحت سرکوب شدیدی قرار دارند. اگر قرار است مرگ فرابرسد، می‌خواهم در خاک خودم باشد؛ جایی که پدر و مادرم دفن شده‌اند و خونشان در آنجا ریخته شده است.

بحران پایان‌ناپذیر در بنگلادش

بنگلادشی‌ها در سال 2024 در واکنش‌ به نظام سهمیه‌بندی در این کشور به خیابان آمدند. در آن سال اغلب معترضان، نسل‌ زدی‌ها و همچنین استادان دانشگاه و معلمان بودند. این اعتراضات با سرعت برق به دیگر نقاط و گروه‌های اجتماعی تسری پیدا کرد و آتش به خرمن دولت شیخ حسینه زد؛ زنی که خود به ‌عنوان قهرمان این کشور شناخته می‌شد. درگیری‌های اولیه به‌گونه‌ای پیش رفت که با افزایش خشونت‌ها کار برای شیخ حسینه به پایان رسید. او برای 15 سال رهبر بلامنازع بنگلادشی‌ها محسوب می‌شد؛ اما نتوانسته بود بحران‌های اقتصادی و سیاسی را در این کشور حتی با وجود کاریزمای شخصی و محبوبیت بالا حل‌وفصل کند. شیخ حسینه که در سال 2018 در میان 100 فرد تأثیرگذار جهان قرار داشت و جزء قدرتمند‌ترین رهبران جهان دسته‌بندی می‌شد، به هند گریخت و به اعدام محکوم شد. اما با همه‌گیری کرونا هزینه زندگی در بنگلادش افزایش چشمگیری یافت و ذخایر ارزی کشور به‌شدت کاهش پیدا کرد. تا جایی که بدهی خارجی آن از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۴ دو برابر شد. بسیاری سوءمدیریت و فساد دولت حسینه را دلیل این وضعیت می‌دانستند؛ اما مسئله فقط اقتصاد نبود. شیخ حسینه که خود دختر یک قهرمان ملی بود، بنگلادش را درگیر پسرفت دموکراتیک کرد. سربه‌نیست‌کردن‌های گسترده و قتل‌های فراقضائی مخالفان او از سوی دیده‌بان حقوق بشر مستند شده‌اند. بسیاری از سیاست‌مداران و روزنامه‌نگاران به‌خاطر به چالش کشیدن دیدگاه‌های او به‌طور سیستماتیک و قضائی مجازات شدند. همچنین در سال ۲۰۲۱ گزارشگران بدون مرز سیاست رسانه‌ای حسینه برای محدودکردن آزادی مطبوعات در بنگلادش از سال ۲۰۱۴ را منفی ارزیابی کرد.

دو سال دشوار در داکا

دولت موقت بعدی، فعالیت حزب شیخ حسینه (عوامی‌لیگ) را در عرصه سیاست ممنوع کرد و بسیاری از متحدان او روانه زندان شدند یا به زندگی مخفیانه روی آوردند. با این حساب این کشور از نظر آزادی‌های سیاسی و مدنی، حتی با وجود خروج شیخ حسینه از داکا و فرار او به هند، موفقیتی به دست نیاورد. در عین حال شهاب‌الدین یکی از معدود متحدان شیخ حسینه بود که سمت خود را حفظ کرد و رئیس‌جمهور ماند. اگرچه او با اتهام مستقیمی درباره اعتراضات خونین روبه‌رو نبود، اما بسیاری او را شریک جرم شیخ حسینه می‌دانستند.

او به‌ بهانه جلوگیری از بروز بحران قانون اساسی در دوران گذار دولت موقت به یک دولت منتخب، در سمت خود ابقا شده بود. طارق رحمان، نخست‌وزیر فعلی که در ماه فوریه انتخاب شد، برای مدتی ظاهر امور را حفظ کرد و حتی به شهاب‌الدین اجازه داد در ماه مارس در پارلمان کشور سخنرانی کند. شهاب‌الدین در آن سخنرانی تلاش کرد از شیخ حسینه اعلام برائت کند و دولت او را فاشیست خواند و برخلاف تصور، زیر پای زنی را که روزی قدرتمندترین چهره این کشور بود، خالی کرد. نیویورک‌تایمز در گزارشی نوشته است به گفته یکی از مشاوران نخست‌وزیر بنگلادش، در پی انتشار شایعاتی مبنی بر اینکه رئیس‌جمهور مخفیانه تلاش کرده با متحد قدیمی خود در تبعید ارتباط برقرار کند، دولت فعلی دیگر او را قابل اعتماد نمی‌داند. خود شهاب‌الدین هم سال گذشته تمایل خود را برای کناره‌گیری ابراز کرده بود و به رویترز گفته بود از اینکه پس از خروج شیخ حسینه، پرتره‌های او از سفارتخانه‌های بنگلادش در سراسر جهان جمع‌آوری شده، احساس تحقیر می‌کند. او گفته بود: صدای من خفه شده است. مسئله برای رئیس‌جمهور مستعفی به همین خانه‌نشینی اجباری ختم نمی‌شود. ناهید اسلام، نماینده مجلسی که در سال ۲۰۲۴ به عنوان یک فعال دانشجویی رهبری اعتراضات علیه شیخ حسینه را بر عهده داشت، روز پنجشنبه در یک تجمع سیاسی گفت شهاب‌الدین نباید به خاطر نقشش در دولت حسینه از مجازات قسر در برود. او با استفاده از نام مستعار رئیس‌جمهور سابق گفت: ما معتقدیم چوپو، به عنوان همدست فاشیسم، نه‌تنها باید استعفا دهد، بلکه باید پس از استعفا بازداشت شود.

عزم حسینه برای بازگشت

اوایل ماه جاری میلادی، شیخ حسینه در مصاحبه‌ای با رویترز اعلام کرد او و متحدانش از تبعید در هند بازخواهند گشت تا در دادگاه بنگلادش حاضر شوند. سال گذشته، دادگاه بین‌المللی جرایم در بنگلادش، حسینه را به دلیل صدور مجوز استفاده از سلاح‌های مرگ‌بار علیه معترضان گناهکار شناخت. کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل متحد برآورد کرده است در جریان این ناآرامی‌ها که در نهایت به فرار حسینه از کشور انجامید، دست‌کم هزارو 400 نفر کشته شدند. دادگاه به صورت غیابی او را به اعدام محکوم کرد. در ماه‌های پس از خروج او، فعالیت حزب او یعنی عوامی‌لیگ در عرصه سیاست ممنوع شد و بسیاری از رهبران آن به زندان افتادند.

استعفای شهاب‌الدین، پنج ماه پیش از بازگشت برنامه‌ریزی‌شده شیخ حسینه، او را بدون هیچ متحدی در مقامات عالی‌رتبه کشور رها می‌کند.