آنلاین حضور بی‌حضور

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

محمد آقاسی-جامعه‌شناس و پژوهشگر افکار عمومی:  حدود ۱۵ سال پیش با یکی از دوستانم که در ایالات متحده آمریکا زندگی می‌کرد، چت می‌کردم. آن روزها یاهو مسنجر و چت جی‌میل‌ تازه رواج پیدا کرده بودند. برای من نوشت که در یک کنفرانس دانشگاهی نشسته و موضوع جذابی در حال ارائه است. موضوع این بود: اگر فردی آنلاین باشد، اما از قابلیتی استفاده کند که حضورش را از دیگران پنهان می‌کند، آیا این کار نوعی دروغ یا بی‌احترامی به حساب می‌آید؟ آن زمان این پرسش برایم هم خیلی جالب بود و هم عجیب به نظر می‌رسید. مگر خاموش‌کردن یک چراغ سبز کوچک هم می‌توانست مسئله‌ای اخلاقی باشد؟ هر‌چه گذشت متوجه شدم که آن پرسش چندان هم ساده نبوده است. با گسترده‌شدن ارتباط مبتنی بر پیام‌رسان‌ها میان انسان‌ها، نه‌فقط ارتباط بلکه وضعیت ارتباط نیز دچار تغییر شده است.

از تغییرات مهمی که در حوزه ارتباطات‌ به آن کمتر توجه می‌شود، شیوه آشکار‌شدن آن است. تا چند دهه گذشته، اگر پاسخ نامه‌ای نمی‌آمد یا تلفن ثابتی، پاسخ داده نمی‌شد، علت آن‌ در هاله‌ای از ابهام بود. نبودن در خانه، دسترسی‌نداشتن، گرفتاری و سایر مواردی را که به ذهن خطور می‌کرد، فقط در ذهن مرور می‌کردیم؛ چون سکوت گیرنده پیام تنها یک دلیل مشخص نداشت. با پلتفرمی‌شدن ارتباطات و زندگی روزمره، مواردی همچون آنلاین‌بودن با چراغ سبز روشن، تیک دوم تحویل، پیام مشاهده‌شده یا حتی علامت در حال تایپ یا گذاشتن صوت، بخش بزرگی از ارتباطات انسانی را در معرض مشاهده قرار داده‌اند.

این تحول فناورانه، منظری جدید و جدی در تجربه اجتماعی و زندگی احساسی انسان معاصر است. ظاهر جذاب ارتباط مدام، بارها مورد نقد متفکرانی از‌جمله شری ترکِل آمریکایی قرار گرفته است. چنانچه او هشدار داده بود‌ هرچند فناوری‌های جدید ارتباطی‌ امکان اتصال دائمی را فراهم می‌کنند، اما این به معنای نزدیکی انسان‌ها به یکدیگر نیست. جهان دیجیتال‌ افراد را به یکدیگر متصل کرده، اما الزاما،‌‌ مرتبط نکرده است؛ چرا‌که اتصال، به گفت‌و‌شنفت، همدلی و در نهایت یک رابطه معنادار تبدیل نمی‌شود. از این منظر، میان حضور دیجیتال و حضور اجتماعی تفاوت وجود دارد و یکسان نیستند.

انسان معاصر، با فرد آنلاینی روبه‌رو است که پیام را دریافت کرده، آن را دیده، اما پاسخی نمی‌دهد. موقعیتی که از نظر فنی موضوعی ساده است، اما «حضور بدون پاسخ» و نه الزاما «حضور در سکوت»، پدیده تازه‌ای در زندگی روزمره است و از نظر اجتماعی‌ پیام‌های متعددی تولید می‌‌کند. سکوت پیام‌گیرنده‌ به معنای فقدان ارتباط نیست، بلکه به موضوعی تفسیرپذیر تبدیل می‌شود. فرستنده پیام‌ شروع به تولید معنا درباره آن می‌‌کند، حدس می‌زند و واکنش عاطفی نشان می‌دهد.

چنانچه هارتموت رُزا‌ معتقد است فناوری‌های جدید ارتباطی‌ فقط سرعت جابه‌جایی اطلاعات را افزایش نداده‌اند، بلکه انتظارات انسانی از روابط اجتماعی را نیز دگرگون کرده‌اند. ارسال پیام در جهان معاصر‌ تنها چند ثانیه طول می‌کشد، پس تأخیر در پاسخ، به‌سرعت به مسئله‌ای جدی تبدیل می‌شود. سرعت امکان ارتباط بالا رفته و با همان سرعت، تحمل برای انتظار دریافت پاسخ‌ کمتر شده است. سکوت‌ که زمانی عادی بوده‌، اکنون منشأ اضطراب، سوءتفاهم و دلخوری است. پیام‌رسان‌های اجتماعی‌ به «داده‌مندشدن رابطه» کمک کرده‌اند. آنها فقط زمینه ایجاد ارتباط با فرد دیگر را به وجود نمی‌آورند، بلکه به‌طور مدام‌ اطلاعاتی از وضعیت ارتباط ارائه می‌دهند. دیگر تنها فرستنده پیام نیستیم، بلکه به‌عنوان رصد‌کننده پیام‌ از زمان ارسال تا دریافت‌ عمل می‌کنیم. رابطه انسانی بیش از هر زمانی‌ به مجموعه‌ای از نشانه‌های قابل مشاهده دیجیتال تبدیل شده است.

از این جهت است که مدیریت انتظارات و احساسات مبتنی بر تولید داده‌های ارتباطی، در این دوره دارای اهمیت بیشتری است. شاید مهم‌ترین اثر پیام‌رسان‌ها‌ این باشد که حضور، غیاب، توجه و بی‌توجهی را از تجربه انسانی‌ به واقعیت قابل مشاهده تبدیل کرده‌اند. با فناوری، ارتباطات انسانی به‌ظاهر آسان‌تر شده‌، اما لایه‌های تازه‌ای از تفسیر، انتظار و حساسیت عاطفی‌ را وارد زندگی انسانی کرده است.