تکیه یک زن بر صندلی دوازدهم

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

قفل هفته‌ها تعطیلی اجباری بهارستان به دلیل «شرایط جنگی»، سرانجام روز دوشنبه شکسته شد. نمایندگان در حالی پشت میزهایی ‌نشستند که نه‌فقط آتش‌بس شکننده با آمریکا، بلکه یک پرسش قدیمی هم بر فضای مجلس سایه انداخته بود؛ آیا این بار ترکیب هیئت‌رئیسه، آن اتاق شیشه‌ای تصمیم‌سازی، تغییری در نظم مردانه خود خواهد دید؟ انتخاباتی که برای اولین بار تمام‌الکترونیک بود و بعد از سال‌ها شاهد حضور یک زن در جمع اعضای هیئت‌رئیسه هستیم. آخرین حضور سهیلا جلودارزاده، نماینده تهران و شهربانو امینی، نماینده ارومیه در دوره ششم مجلس بوده است؛ جلودارزاده چهار سال و امینی تنها یک ماه در هیئت‌رئیسه فعالیت داشتند. این بار اما ترکیب تغییر کرد؛ قالیباف برای هفتمین سال رئیس ماند و سمیه رفیعی، نماینده تهران، به‌عنوان دبیر وارد اتاق شیشه‌ای شد. انتخابات دیروز در حالی به صورت حضوری و با رأی مستقیم نمایندگان برگزار شد که به دلیل ملاحظات امنیتی نهادهای مسئول، جزئیات نحوه رأی‌گیری چندان اعلام نشد. گفته می‌شود نمایندگان در جمع‌های چندنفره بر‌اساس حروف الفبا در محل حاضر شده و آرای خود را در صندوق‌های الکترونیک انداختند. نتیجه اما یک اتفاق نمادین و در عین حال راهبردی بود؛ از ۱۲ صندلی هیئت‌رئیسه (یک رئیس، دو نایب‌رئیس، شش دبیر و سه ناظر)، برای نخستین بار در سال‌های اخیر، آن‌هم در مجلس اصولگرایان، یک زن، ‌سمیه رفیعی با ۱۰۵ رأی، در کنار محمد رشیدی، روح‌الله متفکرآزاد، فرشاد ابراهیم‌پور، مجتبی بخشی‌پور و احمد نادری به جمع دبیران راه یافت. هرچند زینب قیصری و زهرا سعیدی دیگر کاندیداهای زن موفق به کسب رأی نشدند، اما ورود رفیعی نفس حضور را به مطالبه‌ای جدی تبدیل کرد.

حضور زنان در هیئت‌رئیسه؛ از استثنا تا مطالبه

در ترکیب فعلی مجلس دوازدهم، تنها ۱۴ زن حضور دارند که حدود پنج درصد از مجموع ۲۸۵ نماینده را تشکیل می‌دهند. این آمار به روشنی نشان می‌دهد که سهم زنان در عرصه قانون‌گذاری چقدر رنگ‌ باخته است. الهام آزاد، نماینده نائین، با اشاره به نقش تاریخی زنان از پیروزی انقلاب تا دفاع مقدس و جنگ تحمیلی سوم، تأکید کرده است: «در پست‌های کلان کشوری حضور زنان تأثیرگذار بوده، قطعا در هیئت‌رئیسه مجلس نیز نقش آنان بسیار تأثیرگذار است». فاطمه محمدبیگی، نماینده قزوین‌ نیز در آسیب‌شناسی عدم حضور زنان در هیئت‌رئیسه علی‌رغم تلاش‌های هرساله زنان می‌گوید: «وقتی درصد نمایندگان زن کم است، شانس رأی‌آوری آنان نیز به‌طور طبیعی کاهش می‌یابد. ضروری است همکاران مرد با نگاهی مثبت و حمایتگرانه به بانوان توجه ویژه داشته باشند». زهرا خدادادی، رئیس فراکسیون زنان و خانواده مجلس، اما فراتر از این گزاره‌ها به نقش زنان در مجلس نگاه می‌کند.

او گفته است: «نقش‌آفرینی زنان در سال‌های اخیر نشان داده که بانوان تنها در حوزه خانواده و مسائل اجتماعی محدود نشده‌اند. امروز مطالبه حضور بانوان در هیئت‌رئیسه، یک مطالبه صرفا نمادین یا جنسیتی نیست، بلکه مبتنی بر شایسته‌سالاری، استفاده از ظرفیت‌های مدیریتی کشور و بهره‌گیری از توان نیروهای کارآمد و متخصص است». خدادادی تأکید دارد که مجلس باید بازتاب‌دهنده همه ظرفیت‌های جامعه ایران باشد و حضور زنان به تقویت نگاه عدالت‌محور، افزایش سرمایه اجتماعی و توجه بیشتر به مطالبات خانواده در فرایند تصمیم‌گیری کمک می‌کند. جعفر قادری، دیگر نماینده مجلس نیز امیدوار است‌ «این بانوان از نیروهای کارآمدند و حضورشان در ارکان مدیریتی، گامی رو به جلو برای مجلس است». خدادادی همچنین با اشاره به نقش زنان گفته است: «نقش زنان، نقشی ممتاز و تعیین‌کننده است. همان‌گونه که در جنگ اخیر مشاهده کردیم، نقش زنان از یک نقش صرفا حمایتی فراتر رفت و به نقشی هدایتی، پیشران و پیشرو تبدیل شد. شاید در مقاطع حساس تاریخ و کشور، گاهی نقش حمایتی زنان پررنگ‌تر یا کم‌رنگ‌تر می‌شد، اما در جنگ اخیر این نقش به پیشران‌بودن تغییر یافت». با همه این تفاسیر، نگاهی به ادوار گذشته نشان می‌دهد حضور زنان در هیئت‌رئیسه همواره استثنا بوده است. در اجلاسیه اول و دوم دوره دوازدهم، هیچ بانویی موفق به ورود نشد و تمام ۱۲ کرسی در اختیار مردان بود. این بار اما سمیه رفیعی توانست با ۱۰۵ رأی از سد آن دیوار عبور کند. هرچند کماکان یک زن در میان ۱۲ مرد، فاصله زیادی با توازن جنسیتی دارد، اما نفس شکسته‌شدن انحصار، پیام امیدبخشی برای زنان و دختران کشور است.

در سوی دیگر این گزارش، محمدباقر قالیباف نه‌فقط به‌عنوان رئیس مجلس برای هفتمین سال پیاپی (چهار سال در مجلس یازدهم و سه سال در مجلس دوازدهم) بلکه به‌‌عنوان یک بازیگر راهبردی در روزهای حساس ایران خودنمایی می‌کند. پس از حملات اخیر اسرائیل و آمریکا، قالیباف نقشی فراتر از رئیس قوه مقننه بر عهده گرفته است. او همچنان سکان هیئت مذاکره‌کننده ایران با آمریکا را در دست دارد؛ نقشی که در شرایط فعلی کشور، او را به یکی از تصمیم‌سازان کلیدی تبدیل کرده است. برخی تحلیلگران سیاسی معتقدند قالیباف این روزها در تلاش است نقشی همانند شهید علی لاریجانی را ایفا کند. لاریجانی که سال‌ها در مسند ریاست مجلس در دیپلماسی و تصمیم‌گیری‌های بزرگ کشور حضور داشت، توانسته بود جایگاه مهمی به‌خصوص به دبیری شورای عالی امنیت ملی در روزهای پس از جنگ ۱۲روزه ببخشد؛ اکنون قالیباف با حفظ ریاست قوه مقننه و پذیرش مسئولیت مذاکرات حساس با آمریکا، خود را به کانون قدرت در بحران‌های ملی نزدیک کرده است. در شرایط جنگی و پس از تنش‌های میدانی، او در تصمیم‌سازی‌های مهم، از نحوه پاسخ به حملات تا هماهنگی بین قوا، نقش محوری داشته است و پیش‌بینی می‌شود در آینده سیاسی ایران پساجنگ‌ نقش کلیدی داشته باشد.

انتخابات زیر سایه جنگ

انتخابات دیروز هیئت‌رئیسه نیز در سایه همین تحولات شکل گرفت. هرچند نگرانی‌ها از شکسته‌شدن آتش‌بس متزلزل میان ایران و آمریکا همچنان وجود داشت، اما بهارستان شاهد حضور اکثریت نمایندگان مجلس بود تا حداقل با تداوم آتش‌بس و رفع تهدیدهای نظامی، مجلس هم به جلسات حضوری خود بازگردد. دیروز تلاش شد روال قانونی بدون حاشیه طی شود، اما غیبت چندهفته‌ای مجلس به دلیل شرایط جنگی و تغییر شیوه رأی‌گیری به شیوه حضوری نیمه‌محرمانه، نشانه‌هایی از دشواری این اتفاق در نهاد قانون‌گذاری در شرایط فعلی بود. در چنین فضایی، قالیباف توانست با حفظ اکثریت مطلق آرا، ‌مانند دوره‌های قبل، با توجه به نقش چند ماه اخیر خود در ایران درگیر جنگ، توازن ظریفی بین وظیفه تقنینی و نقش‌آفرینی راهبردی برقرار کند.

نقش زنان در تصمیم‌سازی ‌ بهارستان

با همه این حرف‌ها نباید فراموش کرد هرچند زنان در ادوار مختلف مجلس حضور متفاوت داشته‌اند و جایی که مستقلین و اصلاح‌طلبان بیشتر بودند زنان نقش پر‌رنگ‌تری ایفا کردند و از حقوق زنان سخن بسیار گفتند، اما وقتی مجلس در دست اصولگرایان بوده، نقش‌ها به سمت نمادین‌شدن حرکت کرده‌اند. اصولگرایان اگرچه در ظاهر از حضور زنان در نقش‌های سیاسی حمایت می‌کنند، اما تجربه نشان داده این روی خوش کاملا نمادین بوده و در مجلس یازدهم و دوازدهم نمایندگان زن حتی قادر نبودند لایحه حمایت از زنان در برابر خشونت را آن‌گونه که به مصلحت می‌دانستند، نهایی کنند. زنانی که بارها پشت سد تفسیر مردسالارانه از رجل سیاسی از حضور در انتخابات ریاست‌جمهوری بازمانده و حتی حضور وزرای زن هم سال‌ها تابو بوده و همین مجلس مردانه فعلی بارها برای استیضاح تنها وزیر زن کابینه دولت چهاردهم خیز برداشته است. بنابراین حضور یک زن در هیئت‌رئیسه، هرچند اندک، می‌تواند نشانه آغاز تحولی در نگاه شایسته‌سالارانه باشد. حالا باید دید مجلس دوازدهم آن‌هم در روزهای پساجنگ ۴۰روزه، در سال سوم خود می‌تواند هم به مطالبه زنان برای حضور در ارکان قدرت پاسخ دهد و تسهیل‌کننده این روند باشد و هم در سایه مدیریت قالیباف، در بحران‌های پیش‌رو نقش‌آفرینی مؤثری داشته باشد.

صندلی دوازدهم، آزمون امروز و فردای مجلس

از این رو، دیروز تصویر دوگانه‌ای از بهارستان مخابره شد؛ از یک سو، سمیه رفیعی روی صندلی دوازدهم نشست تا ثابت کند دیوار مردانه هیئت‌رئیسه ترک برداشته است؛ از سوی دیگر، قالیباف با حفظ اکثریت مطلق آرا، نشان داد که در شرایط جنگی و پساجنگ، هیچ‌کس به اندازه او کانون ثقل تصمیم‌سازی‌های فراقانونی نیست. حضور یک زن در میان ۱۲ مرد، هرچند آماری ناچیز، اما از منظر نمادین، پیام روشنی دارد؛ مطالبه شایسته‌سالاری، دیگر به راهروهای فراکسیون زنان ختم نمی‌شود. با این حال، تجربه تاریخی نشان می‌دهد نفس حضور، بدون تغییر در ساختار و نگاه، به سرعت به یک استثنای فراموش‌شده بدل می‌شود؛ همچون آن یک ماه عجیب شهربانو امینی در دوره ششم.

در سوی دیگر، قالیباف این روزها که هم رئیس قوه مقننه است و هم رئیس هیئت مذاکره‌کننده با آمریکا، سعی دارد در حفظ انسجام ملی و یافتن راهکارهای دیپلماتیک برای پایان جنگ در همه جبهه‌ها تأثیرگذار باشد و بیش از گذشته به عنوان ریاست مجلس اعتبار ببخشد. اما پرسش اینجاست که آیا تجمیع این نقش‌ها در یک فرمانده و شهردار سابق، در رئیس مجلس فعلی، بهارستان را به نهادی کارآمدتر تبدیل می‌کند یا برعکس، مرز میان قوای سه‌گانه و استقلال قوا را مخدوش می‌سازد؟ پاسخ را ماه‌های پیش‌رو خواهد داد. همان ماه‌هایی که هم ترکیب هیئت‌رئیسه (با آن یک زن نمادین) و هم خروجی مذاکرات با آمریکا، سرنوشت سیاست داخلی و خارجی ایران را رقم می‌زند. آنچه امروز روشن است قالیباف، قدرتمندتر از همیشه، بهارستان را در قبضه دارد و یک زن، با قدرتی محدود اما تاریخ‌ساز، بر صندلی دوازدهم تکیه زده است. آیا این دو روایت در نقطه‌ای به هم می‌رسند؟ در «روزی» که مجلس مجبور شود به جای مردان، به زنان راه‌یافته به قدرت نیز گوش بسپارد. شاید آن روز، دیگر