آسیب به اثر جهانی تهران در جنگ رمضان

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

مجموعه میراث جهانی کاخ گلستان در تاریخ دهم اسفندماه ۱۴۰۴ ساعت ۲۱ از انفجارهای مهیب ناشی از حملات هوایی در محدوده حریم خود متأثر شد و متأسفانه تخریب‌های جدی در تزئینات و برخی سازه‌های خرپایی بر پیکر این اثر ملی-جهانی بی‌همتا وارد شد.

این سانحه اگرچه برای اجزای معماری و تزئینات بناها، هولناک واقع شده و زخم‌های عمیقی بر پیکر بناهای منحصربه‌فرد و مکان رویدادهای تاریخی وارد ساخت اما خوشبختانه با اقدامات پیشگیرانه و حفاظت اضطراری پیش و پس از جنگ و نقاط قوت تأمل‌برانگیز در تدابیر مدیریت بحران، در بخش آثار منقول موزه‌ها با انتقال منظم، جدی و به‌موقع این آثار به مخازن امن، آسیبی متحمل نشد که آن را می‌توان از اقدامات موفق پیشگیرانه قلمداد کرد. تداوم آن پس از وقوع سانحه با اقدام فعال همه نیروهای مدیریتی و عملیاتی نیز تجربه‌ای افتخارآمیز رقم زد تا در سایه تدابیر حفاظت اضطراری بلافاصله پس از وقوع، از توسعه آسیب‌های ثانوی، پیشگیری مؤثری  رقم زده شود.

آسیب‌های وارده

به کاخ ابیض (موزه مردم‌شناسی) به‌عنوان نزدیک‌ترین بنا به محل اصابت در بخش‌های سقف و شیروانی به دلیل ضربات ناشی از موج انفجار و سقوط پرتابه‌های آواری ساختمان مجاور، آسیب‌های جدی‌تری از دیگر بناها وارد شده است، برخی تیرها تغییر شکل و موقعیت داده‌اند، بسیاری از قطعات تزئینات چوبی سقف‌ها که پنل‌های چوبی بدون تزئینات است، فرو‌ریخته، در نقاطی از راهروها و مخازن این کاخ، اندودها فروریخته‌اند، اکثر بازشوهای نما و داخل این کاخ متحمل شکستگی شده، لوسترهای تالار پلکان و تالارهای جانبی بدون سقوط در جای خود سست و اندکی فرو‌ افتاده‌اند. از بررسی‌های تخصصی و عینی پیداست که آسیب‌های وارده به سازه خرپایی در این کاخ  بیشتر از سایر بناهاست.

عمارت تخت مرمر نیز به دلیل آنکه بلاواسطه در مقابل محل وقوع انفجار قرار داشته، اگر‌چه مشکلی جدی در سازه آن رخ نداده اما متأسفانه ارسی‌ها، بازشوها و تزئینات چوبی ارزشمند و زیبای این عمارت بیشترین تخریب را متحمل شده‌اند. درهای خاتم نفیس متعلق به دوره زندیه در دو سوی ایوان آسیب دیده‌اند، تزئینات چوبی در چکاد ایوان (قسمت پایینی شیرسرهای چوبی رخبام) دچار شکستگی و ریزش قطعات شده و عمده قطعات آینه‌های سقف ایوان فرو‌ریخته‌اند. درها، بازشوها و ازاره‌ها آسیب دیده‌اند و روی برخی نقاشی‌های دیواره‌ها و ازاره‌ها صدمات ناشی از ریزش قطعات آینه‌ها و چوب‌ها نمایان است. خوشبختانه جز چند مورد پارگی کوچک شیروانی، آسیبی جدی در سازه‌های خرپایی چوبی بنا مشهود نیست.

بسیاری از قطعات آینه‌ها در سقف تالار آینه در پیش‌آمدگی سرسرای کاخ اصلی فرو‌ریخته‌اند و پنجره‌های کشویی آن به‌کلی دچار شکستگی شده‌اند، اندکی از قطعات لوسترهای این بخش به دلیل اقدامات حفاظتی پیشگیرانه پیش از جنگ در کیسه‌های خود فرو‌ریخته و از آسیب‌های گسترده نجات یافته‌اند. پنجره‌های کشویی تالار سلام و تالار عاج‌ نیز مشابه تالار آینه آسیب‌های جدی دیده‌اند.

به‌طور کلی بیش از ۶۰ درصد بازشوها در مجموعه بناهای ضلع شمالی، شرقی و جنوبی به‌ویژه آنچه در مقابل امواج انفجار قرار داشته، آسیب‌های جدی مشابه دارند، چه در بناهای جانبی تخت مرمر، چه در نگارخانه، چه موزه مخصوص، چه حوض‌خانه و برلیان و چه سایر بناها.

قطعات چوبی و آینه‌کاری سقف عمارت برلیان در همه تالارهای عمارت و به تعداد زیاد فروریخته اما خوشبختانه متعلقات دیگر بنا اعم از لوسترها آسیب جدی ندیده‌اند. پنجره‌ها و بازشوها شبیه تالار آینه و سلام است؛ اندکی کمتر، سازه‌های خرپایی سقف نیز مشابه اکثر بناهای مجموعه (جز کاخ ابیض) تنش‌های جدی را متحمل نشده‌اند.

خوشبختانه به‌طور کلی در وضعیت ایستایی بناهای کاخ آسیب نمایانی مشهود نیست. آینه‌های سقف در ایوان شمس‌العماره، شاه‌نشین طبقه اول و طبقات بالا دچار آسیب‌هایی شده‌اند، ارسی‌ها و بازشوها نیز در طبقات مختلف آنچه در مقابل موج قرار داشته، دچار آسیب‌های جدی شده‌اند. آینه‌کاری‌های سقف در شاه‌نشین عمارت باب‌عالی، عمارت بادگیر وضعیتی مشابه دیگر بناها دارند. دو پنجره مشبک نفیس در عمارت بادگیر، ارسی‌های ارزشمند عمارت باب‌عالی و عمارت الماس آسیب‌هایی مشابه با نقاط دیگر دارند و سطوح کاشی‌کاری در مجموعه آسیب‌های جدی ندیده‌اند.

مجموعه اقدامات حفاظتی پیشگیرانه پیش و پس از سانحه

سانحه و آسیب‌های شرح داده‌شده اگر‌چه تلخ، اما سرگذشت مدیریت بحران و اقدامات حفاظت اضطراری و نجات‌بخشی پس از حادثه در این مجموعه روایتی افتخارآمیز و متفاوت است. این تدابیر نتایجی موفقیت‌آمیز داشته و به‌مثابه بذر امید در میان روایت‌های آسیب  نشسته است.

همه اینها در سایه ازخودگذشتگی، تلاش، توانمندی و هماهنگی بخش‌های مختلف مانع از گسترش آسیب‌های ثانویه شده‌اند. همان‌طور که ذکر شد، تا این لحظه هیچ آسیبی به آثار منقول موزه‌ها که در مخازن محفوظ داشته شده‌اند، گزارش نشده.

پیش از وقوع سانحه همه موزه‌ها به دقت جمع آوری شده‌اند، آثار منقول سنگین که در شرایط بحرانی امکان انتقال نداشته‌اند، به‌خوبی در نقاط ایمن فضاها جانمایی و به لحاظ ایستایی مقاوم شده و با پوشش‌های مناسب از آسیب‌های پرتاب اجسام در امان مانده‌اند. توسعه و تجهیزهای چند‌ساله اخیر در بخش‌های حساس حفاظتی نظیر مخازن، مراکز نگهداری اسناد و داده‌های ارزشمند، تجهیز برخی مخازن (اسناد خطی و تصویری) به جدیدترین فناوری‌های اعلام و اطفای حریق، مقاوم‌سازی بازشوها، حفاظت کاتدیک شبکه گاز، شبکه تأمین برق اضطراری، توسعه دوربین‌های حفاظت تصویری، ساخت درهای خزانه‌ای مقاوم در نقاط مختلف مخازن، عملیاتی‌شدن بلافاصله همه نیروهای انسانی در سطوح تصمیم‌گیری و اجرائی پیش و پس از سانحه، اقدامات متعدد نجات‌بخشی و رفع نواقص پوشش بام‌ها در کمترین زمان ممکن پیش از بارندگی، آواربرداری‌ها و پاک‌سازی‌های سریع، مستندسازی‌های تصویری دقیق در همه لحظات، آسیب‌شناسی‌های تخصصی، برآوردهای سریع خسارات، رفع خطر اجزای در حال سقوط، جمع‌آوری و مستندنگاری متعلقات و تزئینات با ارزش فرو‌ریخته و... بخش‌هایی از روایت افتخارآمیز مدیریت و کارکنان این مجموعه است که پس از بحران نیز تداوم یافته و تلاش‌ها در این مسیر بی‌وقفه ادامه دارند. عمده اقدامات مانع گسترش آسیب‌ها شده و این‌چنین است که روایت افتخارآمیز توانمندی و تعهد بر چهره تلخ آسیب‌ها برتری یافته است.