شایعه بازتابی از وضعیت جامعه است
در دوره جنگ و بحرانهای اجتماعی، یکی از پدیدههایی که بهسرعت در جامعه گسترش پیدا میکند، شایعه است؛ از خبرهای ناگهانی درباره حملات، کمبودها یا خسارتها گرفته تا روایتهایی که در شبکههای اجتماعی دست به دست میشوند. اما چرا در چنین شرایطی، شایعات با سرعتی بیشتر از اطلاعات رسمی منتشر میشوند؟ پاسخ این پرسش را باید در سازوکارهای روانشناختی ذهن انسان جستوجو کرد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
در دوره جنگ و بحرانهای اجتماعی، یکی از پدیدههایی که بهسرعت در جامعه گسترش پیدا میکند، شایعه است؛ از خبرهای ناگهانی درباره حملات، کمبودها یا خسارتها گرفته تا روایتهایی که در شبکههای اجتماعی دست به دست میشوند. اما چرا در چنین شرایطی، شایعات با سرعتی بیشتر از اطلاعات رسمی منتشر میشوند؟ پاسخ این پرسش را باید در سازوکارهای روانشناختی ذهن انسان جستوجو کرد.
جنگ یکی از قویترین محرکهای اضطراب جمعی است. وقتی افراد احساس خطر یا ناامنی میکنند، مغز آنها بهطور طبیعی به دنبال اطلاعاتی میگردد که بتواند وضعیت را توضیح دهد. در چنین شرایطی حتی اطلاعات ناقص یا غیرمطمئن هم میتواند بهسرعت پذیرفته شود؛ زیرا ذهن ترجیح میدهد «توضیحی ناقص» داشته باشد تا اینکه در وضعیت ابهام باقی بماند. یکی از مهمترین عوامل شکلگیری شایعه، نبود اطلاعات شفاف و فوری است. در زمان جنگ، جریان رسمی اطلاعرسانی ممکن است محدود، با تأخیر یا کنترلشده باشد. این خلأ اطلاعاتی باعث میشود افراد برای فهمیدن آنچه در حال رخدادن است، به منابع غیررسمی روی بیاورند. در چنین فضایی، هر روایت غیررسمی میتواند بهسرعت تبدیل به «خبر» شود. انتقال شایعه فقط به معنی باورکردن آن نیست؛ گاهی افراد با بازنشر یک خبر تأییدنشده تلاش میکنند احساس کنترل بیشتری بر شرایط داشته باشند. وقتی کسی خبری را با دیگران به اشتراک میگذارد، درواقع تلاش میکند خود و اطرافیانش را برای یک خطر احتمالی آماده کند. این رفتار نوعی مکانیسم روانی برای کاهش اضطراب است. اگر در گذشته شایعات از طریق گفتوگوهای روزمره منتقل میشد، امروز شبکههای اجتماعی این روند را چندین برابر سریعتر کردهاند. یک پیام کوتاه، تصویر یا ویدئو میتواند در عرض چند دقیقه به هزاران نفر برسد. سرعت بالا و نبود امکان راستیآزمایی فوری باعث میشود مرز میان خبر واقعی و شایعه بسیار کمرنگ شود. مطالعات روانشناسی نشان میدهد ذهن انسان به اطلاعات منفی و تهدیدآمیز حساستر است. به همین دلیل شایعاتی که حاوی خطر، کمبود، حمله یا تهدید هستند، بیشتر دیده و منتقل میشوند. این موضوع به «سوگیری منفی» در ذهن انسان مربوط است؛ سازوکاری تکاملی که باعث میشود انسان برای بقا به نشانههای خطر توجه بیشتری نشان دهد.
متخصصان سلامت روان توصیه میکنند در شرایط بحران، افراد منابع خبری خود را محدود و معتبر انتخاب کنند؛ همچنین پیش از بازنشر هر خبر، چند دقیقه برای بررسی منبع و صحت آن زمان بگذارند. کنترل میزان مواجهه با اخبار و حفظ فاصله از جریان مداوم اطلاعات نیز میتواند به کاهش اضطراب و جلوگیری از گسترش شایعات کمک کند. باید توجه داشت که شایعه فقط یک مشکل رسانهای نیست، بلکه بازتابی از وضعیت روانی جامعه در زمان بحران است. هرچه اضطراب جمعی بیشتر و اطلاعات رسمی کمتر باشد، احتمال شکلگیری و گسترش شایعات نیز افزایش پیدا میکند. به همین دلیل شفافیت در اطلاعرسانی و افزایش سواد رسانهای میتواند نقش مهمی در کاهش این پدیده در شرایط جنگ و بحران داشته باشد.
