معادن و صنایع معدنی کشور در انتظار یک تصمیم تاریخی

دریا یزدانی:  در شرایطی که آینده تولید مواد معدنی در ایران بیش از هر زمان دیگری به پایداری زنجیره تأمین ماشین‌آلات فوق‌سنگین ازجمله دامپتراک‌های بالای 90 تُن وابسته است، نقش سیاست‌گذار در جهت‌دهی به بازار این ماشین‌آلات، تعیین‌کننده‌تر از همیشه شده است. امروز در مقطعی حساس قرار داریم که تصمیم‌های وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) می‌تواند مسیر صنعت دامپتراک فوق‌سنگین کشور را برای دهه‌های آینده مشخص کند؛ مسیری که اگر مسئولان وزارت صمت و ایمیدرو، تدبیر مثبت و سازنده‌ای برای آن اتخاذ کنند، تثبیت‌کننده یک توانمندی بومی و راهبردی در معادن و صنایع معدنی کشور خواهد بود و اگر نسبت به آن بی‌توجه باشند، وابستگی کشور را دچار طول و عمق خسارت‌باری  خواهد کرد.

 ایمیدرو بر سر دو‌راهی حمایت هدفمند از تولید داخل یا تکرار چرخه واردات؟

آنچه شرایط تولید دامپتراک‌های فوق‌سنگین در کشور را بیش از هر زمان دیگر مهیا کرده، این است که ایمیدرو به ‌عنوان بازوی توسعه‌ای بخش معدن، نیاز معادن زیرمجموعه خود به حدود ۴۰۰ دستگاه دامپتراک ۱۳۶تنی AC را تجمیع کرده است. این حجم تقاضا، یک فرصت تاریخی برای شکل‌گیری صنعت بومی دامپتراک‌های فوق‌سنگین در کشور محسوب می‌شود. اما نحوه تعریف این نیاز در قالب مناقصه بین‌المللی و تعیین حداکثر داخلی‌سازی ۳۵‌درصدی آن هم ظرف پنج سال (که از پنج درصد در فاز اول آغاز شده و به 35 درصد در فاز نهایی می‌رسد) بدون هیچ‌گونه الزامی به انتقال فناوری بخش‌های اصلی مثل سیستم رانش و کنترل، پرسش‌های جدی درباره عمق حمایت از تولید داخل ایجاد کرده است. تجربه صنعتی کشور نشان می‌دهد‌ داخلی‌سازی در سطح ۳۰ تا ۴۰ درصد، عمدتا به ساخت سازه فلزی و مونتاژ محدود می‌شود و الزام مؤثری برای انتقال فناوری، بومی‌سازی سامانه‌های کلیدی یا شکل‌گیری زنجیره تأمین پایدار ایجاد نمی‌کند. در چنین شرایطی، شرکت‌های خارجی تولیدکننده دامپتراک‌های مورد نیاز کشور، می‌توانند با کمترین تعهد فناورانه وارد بازار ایران شوند و سفارش قابل توجه 400دستگاهی را بدون زحمت و دردسر از آن خود کنند و در نهایت‌ محصولی را با حداقل داخلی‌سازی عرضه کنند، بدون آنکه انتقال دانش راهبردی به کشور ما صورت گیرد و دامپتراک فوق‌سنگین ایرانی در کشور بومی‌سازی شود.

الزامات سیاست‌گذاری مسئولانه در تولید دامپتراک

اگر وزارت صمت و به تبع آن ایمیدرو، به ‌عنوان متولی و سیاست‌گذار، به‌ دنبال ایجاد یک صنعت داخلی واقعی و پایدار در حوزه دامپتراک‌های فوق‌سنگین باشند، ابزارهای حمایتی مشخصی در اختیار دارند که باید در سیاست‌گذاری‌های خود به آن توجه کنند. این ابزارهای حمایتی با توجه به فرصتی که اکنون در این حوزه وجود دارد، عبارت‌اند از: تخصیص بخش مشخص و قابل توجه از سفارش ۴۰۰ دستگاه دامپتراک مورد نیاز در معادن به تولیدکنندگان داخلی، بازنگری در تعرفه‌های وارداتی ماشین‌آلات کامل و افزایش تعرفه به نفع تولید داخل، الزام شرکت‌های خارجی به تشکیل کنسرسیوم با سازندگان داخلی، تعریف برنامه زمان‌بندی‌شده برای تعمیق داخلی‌سازی، استفاده از قراردادهای بلندمدت تضمین خرید برای کاهش ریسک سرمایه‌گذاری و... . بدون چنین مداخلات هدفمندی، فرصت فعلی ممکن است به واردات گسترده منجر شود؛ وارداتی که هرچند در کوتاه‌مدت نیاز معادن را پاسخ می‌دهد، اما در بلندمدت تولید در معادن کشور را در برابر تحریم‌ها، تنش‌های ژئوپلیتیکی و نوسانات ارزی 

آسیب‌پذیر نگه می‌دارد.

 چرا تولید دامپتراک در کشور اهمیت دارد؟

در سال‌های اخیر، با توسعه معادن بزرگ مس، سنگ‌آهن و سایر مواد معدنی، نیاز به دامپتراک‌های بالای صد تن به‌شدت افزایش یافته است. این ماشین‌آلات نقشی کلیدی در جابه‌جایی مواد معدنی ایفا می‌کنند و هرگونه اختلال در تأمین یا نگهداری آنها می‌تواند زنجیره تولید را با وقفه‌های پرهزینه مواجه کند. این در حالی است که اکنون تولید دامپتراک‌های بالای صد تن در انحصار شرکت‌های خارجی بوده و بازار داخلی وابسته به واردات از سازندگان آسیای میانه (بلاروس) و شرق آسیا‌ست. اشاره به این نکته ضروری است که با بروز اختلال در برخی زنجیره‌های تأمین بین‌المللی، به‌ویژه پس از جنگ روسیه و اوکراین، وابستگی حوزه معادن کشور در حوزه دامپتراک‌های فوق‌سنگین به یک یا دو تأمین‌کننده خارجی به چالشی عملیاتی برای برخی معادن تبدیل شده است. همین مسئله ضرورت ورود صنعت داخلی به این حوزه را برجسته‌تر کرده است.

 تصمیمی که آینده صنعت دامپتراک را رقم می‌زند

کوتاه سخن اینکه پروژه دامپتراک فوق‌سنگین ایرانی را نباید به چشم ساخت یک خودروی معدنی نگریست. این موقعیت در‌واقع فرصتی تاریخی برای ایجاد یک توانمندی راهبردی در صنعت معدن کشور است. فرصت‌اندیشی یا فرصت‌سوزی در چنین موقعیتی بیش از هر چیز به جهت‌گیری سیاست‌گذار وابسته است. اگر وزارت صمت و ایمیدرو با ابزارهای سیاستی مؤثر از تولید داخل حمایت کنند، کشور ما می‌تواند با استفاده از توانمندی متخصصان داخلی، در یک بازه زمانی معقول به دانش طراحی و ساخت دامپتراک‌های فوق‌سنگین دست یابد و وابستگی معادن ایران به تجهیزات وارداتی را کاهش دهد؛ در غیر این صورت، فرصت کم‌نظیر فعلی ممکن است به واردات گسترده ختم شود و شاهد وارداتی باشیم که شاید نیاز کوتاه‌مدت و امروز ما را برطرف کند، اما توانمندی فردای صنعت معدن ایران را تضعیف خواهد کرد.

آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.