«هسته امن محله»؛ مأمنی منطبق با پدافند غیرعامل
مأمن، مکان امنی است که قدمت آن با سن بشر همخوانی دارد. انسان اولیه از ابتدا خود را درون محیطی یافت که سراسر خطر، ابهام و غافلگیری بود. قدرت بیرونی، خواه با منشأیی طبیعی یا منشأیی انسانی ناشی از تهدید قبایل رقیب، بر انسان احاطه داشت و همین امر موجب نگرانی او بود.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
مأمن، مکان امنی است که قدمت آن با سن بشر همخوانی دارد. انسان اولیه از ابتدا خود را درون محیطی یافت که سراسر خطر، ابهام و غافلگیری بود. قدرت بیرونی، خواه با منشأیی طبیعی یا منشأیی انسانی ناشی از تهدید قبایل رقیب، بر انسان احاطه داشت و همین امر موجب نگرانی او بود. بشر با تجربهاندوزی در طول تاریخ به تدریج موفق به شناخت، احاطه و دستیابی به قابلیت پیشبینی برخی از این قدرتها شد؛ به نحوی که برای مقابله با آنها خود را آماده کرد. یکی از اقدامات بشر در این راستا، به خلق مفهوم «پدافند غیرعامل» بازمیگردد. در ادبیات مرسوم، پدافند غیرعامل در مفهوم کلی به دفاع در برابر تهاجم، بدون استفاده از سلاح و درگیری مستقیم گفته میشود. پدافند غیرعامل ابعاد گوناگون ازجمله مقابله در برابر حمله نظامی، حمله غیرنظامی (سایبری، جنگ نرم، جنگ اقتصادی و...)، بلایای طبیعی (سیل، زلزله، توفان و...)، بلایای غیرطبیعی (سرقت و...) و موارد دیگر را شامل میشود. پدافند غیرعامل نهتنها ابعاد گستردهای دارد، بلکه وسعت دربرگیری آن نیز بسیار وسیع است؛ به نحوی که تمام مراکز حیاتی، حساس نظامی و غیرنظامی و زیرساختهای کلیدی ازجمله پالایشگاهها، نیروگاهها، مجتمعهای صنعتی، مراکز بهداشتی و درمانی، بنادر، فرودگاهها، مراکز نظامی و قرارگاهها، مراکز مخابراتی، پلها و معابر استراتژیک، صنایع نظامی، ایستگاههای رادیویی و تلویزیونی، انبارهای مواد غذایی و دارویی، مراکز آمار و پشتیبانی، مراکز تصمیمگیری و سیاسی و دیگر مراکز کوچک و بزرگ را در بر میگیرد.
بنابراین با وجود ابعاد و گستره وسیع دربرگیری پدافند غیرعامل از یک طرف و اهمیت حیاتی توجه به خسارات جانی و مالی بلایای طبیعی و انسانساخت (نظامی و غیرنظامی) از طرف دیگر، لزوم و اهمیت توجه به پدافند غیرعامل به منظور پیشبینی فاجعه و به حداقل رساندن میزان خسارات را نهتنها روشن، بلکه واجب میکند. همین امر موجب شده تقریبا تمام کشورها با وجود تفاوت در جزئیات و نوع فجایعی که آنها را تهدید میکند، به این مسئله توجه ویژه داشته باشند.
یکی از بارزترین مصادیق نیازمندی توجه به پدافند غیرعامل که نشان از مغفولماندن، کمکاری یا سادهانگاری ناشی از نبود شناخت اهمیت مفهوم مذکور در ایران است، خود را در جریان جنگ 12روزه سال جاری نشان داد؛ زمانی که کشور مورد حمله نظامی و غیرنظامی قرار گرفت و سردرگمی ناشی از نبود پیشبینی مناسب و درخور موجب خسارات فراوان به کشور، زیرساختهای آن و اموال و جان مردم ایران شد. گویا خرد جمعی غفلتزده که تا پیش از این کمتر به اهمیت این مسئله حیاتی پی برده بود، بیدار شد. یکی از اقداماتی را که نشانه این بیداری است، میتوان در اقدام اخیر شهرداری تهران شاهد بود؛ «تبدیل پارکینگهای زیرسطحی به پناهگاه در زمان بروز بحران». اقدام مذکور یک گام مهم و حیاتی برای کشور است؛ چراکه حداقل میتواند جان افراد بسیاری را در امان خود نگه دارد. بنابراین از این نظر، چنین اقدام و برنامهای شایان توجه است.
در همین راستا چند سالی است که پژوهشکده نظر با تمرکز بر معضلات شهری، نظریه «هسته امن محله» را تبیین کرده است؛ نظریهای که طی سالها خود را با معضلات متنوع شهری بهروز کرده تا بتواند در نقاط مختلف شهر بخشی از مشکلات آن محدودهها را مرتفع کند. هسته امن محله، پارکینگ تجمیعی طبقاتی است که در کنار تأمین فضای پارک اتومبیل ساکنان برخی پلاکها به منظور اخذ مجوز ساخت طبقات بیشتر در ازای تأمین پارکینگ در این بنا و ساماندهی فضای پارک حاشیه معابر و آزادسازی فضای پارک اتومبیل در کوچهها، میتواند فضاهای گوناگونی برای محلاتی که به آن نیاز دارند، تأمین کند.
چنانچه از خصوصیات هسته امن محله بگذریم (برای مطالعه بیشتر به مقاله «هسته امن محله، روش استراتژیک برای خروج از رکود نوسازی» شماره 53 مجله منظر سال 1399 مراجعه کنید)، یکی از ویژگیهای اصلی این بنا که پسوند «امن» از آن نشئت میگیرد، قرابت بسیاری با طرح جدید شهرداری تهران دارد. هسته امن محله پارکینگی است که در زمان عادی تأمینکننده خدمات محلی و جای اتومبیل است، درصورتیکه در زمان بروز بحران (طبیعی یا انسانی) پناهگاهی امن خواهد بود. بنای امن از نظر ضریب استحکام باید از بناهای معمول مقاومتر باشد که نهتنها خود آسیب نبیند، بلکه بتواند استوار به مأمن تبدیل شود. این بنا در طبقات زیرین خود انبار مواد غذایی و آب خواهد داشت که بتواند تا زمانی مشخص برای افراد آسیبدیده آب و غذا تأمین کند. از طرف دیگر این بنا مجهز به مرکز مدیریت بحران در مقیاس محلی است که اطلاعات اساسی افراد، زیرساختها، امکانات، معابر و دیگر موارد را در خود دارد. چنانچه بحرانی رخ دهد، کنترل و مدیریت یکپارچه یک شهر در نخستین لحظات کاری بسیار دشوار خواهد بود. این در صورتی است که در شبکه هستههای امن محلی، افراد در نزدیکی محل زندگی خود و تحت مدیریت مرکز مدیریت بحران محلی تا رسیدن امداد و دستورات یکپارچه سراسری قادر خواهند بود پروتکلهای اولیه را اجرا کنند. اینچنین است که هسته امن محله با انطباق بر طرح جدید شهرداری تهران میتواند نهتنها پناهگاهی امن برای محلات بسازد، بلکه بخشی از معضلات آن ازجمله نوسازی بافت فرسوده از طریق تأمین پارکینگ و آزادسازی معابر از پارک حاشیهای را نیز برطرف کند.
آخرین مطالب منتشر شده در روزنامه شرق را از طریق این لینک پیگیری کنید.
