دیپلماسی مرحله‌ای راه خروج ایران و آمریکا از بن‌بست است/ تهران و واشنگتن برای پایان بن‌بست باید امتیازهای متقابل بدهند

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

اندیشکده چتم هاوس در گزارشی نوشت: در شرایطی که محاصره دریایی و اختلافات تهران و واشنگتن بر سر تنگه هرمز و برنامه هسته‌ای به بن‌بست رسیده است، دیپلماسی مرحله‌ای و توافق متقابل می‌تواند تنها مسیر پایان دادن به تنش‌ها باشد.

به گزارش ایسنا، این اندیشکده در ادامه این گزارش آورده است: «تداوم اختلافات میان ایران و آمریکا بر سر محاصره دریایی، امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز و برنامه هسته‌ای ایران، شرایط پیچیده‌ای را رقم زده است که ادامه آن می‌تواند به تشدید تنش‌ها و بازگشت درگیری‌های مسلحانه منجر شود. در چنین شرایطی، دیپلماسی مرحله‌ای می‌تواند تنها راه خروج از این بن‌بست باشد؛ راهکاری که مستلزم امتیازدهی متقابل، اعتمادسازی تدریجی و پرهیز از اقداماتی است که به منزله عقب‌نشینی یا تحقیر هر یک از طرفین تلقی شود.

دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در مصاحبه اخیر خود با برنامه «۶۰ دقیقه» اعلام کرد که هیچ دلیلی برای تشدید تنش‌ها نمی‌بیند. این موضع می‌تواند نشانه‌ای از تمایل واشنگتن به ادامه فشارهای اقتصادی به جای تشدید تقابل باشد، اما به معنای منتفی شدن احتمال بازگشت درگیری‌ها نیست.

در واقع، تصمیم درباره آینده این وضعیت تنها در اختیار واشنگتن نیست و تهران نیز در واکنش به تداوم فشارهای اقتصادی و محاصره دریایی، گزینه‌های مختلفی پیش رو دارد. بعید است ایران در شرایطی که اقتصادش بیش از پیش تحت فشار قرار می‌گیرد، بدون واکنش به این وضعیت ادامه دهد.

شواهد نشان می‌دهد محاصره دریایی آمریکا به منابع مالی ایران آسیب زده است. با این حال، مشخص نیست که این فشارها بتواند هدف اصلی واشنگتن، یعنی وادار کردن تهران به پذیرش امتیازهای قابل توجه در مذاکرات را محقق کند.

در مقابل، ادامه این سیاست ممکن است تهران را به واکنش وادار کند و شرایط را به نقطه آغاز بازگرداند. از همین رو، محاصره دریایی اگرچه می‌تواند فشار اقتصادی بر ایران را افزایش دهد، اما لزوما به معنای دستیابی به نتیجه سیاسی مورد نظر واشنگتن نیست.

اختلاف بر سر تنگه هرمز؛ مانع اصلی توافق

محاصره صادرات نفت ایران از طریق تنگه هرمز که آمریکا از ماه آوریل آغاز کرد، پس از توافق دو طرف در ماه ژوئن و فراهم شدن زمینه بازگشایی این آبراه کاهش یافت، اما با فروپاشی توافق، واشنگتن در ۱۴ ژوئیه بار دیگر آن را از سر گرفت.

در شرایط کنونی، تهران خواستار رفع محاصره و پذیرش شروط خود برای بازگشایی تنگه هرمز و توقف حملات علیه کشتیرانی است، در حالی که واشنگتن پیش از مذاکره درباره امنیت دریایی، خواهان امتیازدهی ایران در پرونده هسته‌ای است. تداوم بی‌اعتمادی میان دو طرف نیز دستیابی به توافق را دشوار کرده و برخی جریان‌ها در ایران ادامه مقاومت در برابر فشار اقتصادی را به پذیرش خواسته های آمریکا ترجیح می‌دهند.

چرا ادامه فشار اقتصادی می تواند نتیجه معکوس داشته باشد؟

تجربه سال ۲۰۱۹ نشان داد که افزایش فشارهای اقتصادی لزوما به تغییر رویکرد ایران منجر نمی‌شود. تهران در واکنش به سیاست فشار حداکثری دولت ترامپ، اقداماتی از جمله حمله به نفتکش‌ها در نزدیکی فجیره و دریای عمان و سرنگونی یک پهپاد شناسایی آمریکا را انجام داد. همچنین در ۱۴ سپتامبر، تاسیسات نفتی بقیق و میدان خریص عربستان هدف حملات پهپادی و موشکی ارتش یمن قرار گرفتند.

این تجربه نشان می‌دهد که تداوم محدودیت‌های دریایی، در صورت نبود چشم‌اندازی روشن برای حل اختلافات، می‌تواند روند دستیابی به توافق را دشوارتر کند و بر سطح تنش‌ها در منطقه بیفزاید.

تاب آوری ایران و نقش کشورهای منطقه در معادلات کاهش تنش

یکی از عوامل موثر در محاسبات تهران، تجربه این کشور در مواجهه با فشارهای خارجی است. ایران در طول دهه‌های گذشته، از جمله در دوران جنگ تحمیلی عراق علیه ایران، شرایط دشواری را پشت سر گذاشته و همین تجربه در ارزیابی پیامدهای فشارهای اقتصادی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. از این منظر، تهران بر این باور است که می‌تواند با اتکا به ظرفیت‌های داخلی، بخشی از فشارهای ناشی از محدودیت‌های دریایی را مدیریت کند.

در کنار این موضوع، روابط اقتصادی با برخی کشورها، از جمله چین، در معادلات ایران اهمیت دارد. چین از خریداران اصلی نفت ایران محسوب می‌شود و گزارش‌هایی نیز درباره رایزنی واشنگتن با پکن برای کمک به کاهش تنش‌ها منتشر شده است. به نظر می‌رسد نقش‌آفرینی اقتصادی و دیپلماتیک چین می‌تواند بر روند تحولات تاثیرگذار باشد.

از سوی دیگر، ادامه شرایط کنونی در تنگه هرمز برای کشورهای حاشیه خلیج فارس نیز پیامدهای اقتصادی به همراه دارد. عربستان سعودی، امارات، قطر و کویت از جمله کشورهایی هستند که ثبات در این آبراه برای منافع اقتصادی آنها اهمیت دارد؛ موضوعی که می‌تواند زمینه را برای تلاش‌های بیشتر منطقه‌ای با هدف کاهش تنش‌ها فراهم کند.

دیپلماسی مرحله‌ای؛ مسیر پیشنهادی برای پایان بن بست

با توجه به اختلافات موجود و هزینه‌های ادامه وضعیت کنونی برای همه طرف‌ها، دیپلماسی مرحله‌ای می‌تواند تنها راهکار عملی برای خروج از بن بست باشد؛ مسیری که ظاهرا تهران و واشنگتن نیز در حال بررسی آن هستند.

در این چارچوب، نخستین گام باید برقراری نوعی توافق متقابل درباره محاصره دریایی و امنیت تنگه هرمز باشد. بر اساس این پیشنهاد، واشنگتن باید بخشی از محاصره دریایی را لغو کند و در مقابل، ایران تنگه هرمز را بازگشایی کرده و تمامی حملات علیه کشتیرانی را متوقف کند.

چنین ترتیبی می‌تواند زمینه لازم را برای کاهش فوری تنش‌ها و بازگشت ثبات به مسیرهای دریایی منطقه فراهم کند و همزمان، به هر دو طرف امکان دهد بدون آنکه ناچار به پذیرش یکجانبه خواسته‌های طرف مقابل شوند، روند توافق را آغاز کنند.

در مرحله دوم، مذاکرات هسته‌ای می‌تواند از سر گرفته شود. این مذاکرات باید زمینه ساز توافقی درباره برنامه هسته‌ای ایران، لغو تدریجی تحریم‌ها و آزادسازی دارایی‌های مسدود شده ایران باشد.

مزیت این رویکرد آن است که اختلافات به جای آنکه در قالب یک توافق جامع و دشوار حل شوند، در چند مرحله و با اقدام‌های متقابل پیش خواهند رفت. در چنین روندی، هر طرف می‌تواند در برابر اقدام طرف مقابل، امتیازی مشخص دریافت کند و از این طریق، زمینه اعتمادسازی تدریجی فراهم شود.

با این حال، تحقق چنین توافقی با موانع سیاسی قابل توجهی روبه‌رو است. هر دو طرف خواهان پایان تنش‌ها هستند، اما در عین حال، مصمم‌اند از هرگونه اقدامی که به منزله تحقیر یا عقب نشینی آنها تلقی شود، اجتناب کنند.

نقش رژیم صهیونیستی نیز در این میان همچنان عاملی غیرقابل پیش بینی است و می‌تواند بر روند تصمیم گیری‌ها و چشم انداز توافق تاثیر بگذارد.

در نهایت، پایان دادن به بن بست کنونی مستلزم آن است که تهران و واشنگتن از رویکرد فشار حداکثری و انتظار برای عقب نشینی یکجانبه طرف مقابل فاصله بگیرند و بر اساس توافق‌های مرحله‌ای و امتیازدهی متقابل حرکت کنند. با وجود تمایل دو طرف به پایان تنش‌ها، هنوز مشخص نیست که عقلانیت و منطق بر تصمیم گیری آنها غلبه خواهد کرد یا خیر.»