راهبرد فناورانه-صنعتی چین در دوران شی

این نوشتار چکیده‌ای از گزارش پژوهشی «راهبرد فناورانه-صنعتی چین در دوران شی» است که توسط مؤسسه RAND تهیه و منتشر شده است (http://www.rand.org/t/RRA4012-1). RAND یکی از معتبرترین اندیشکده‌ها و مراکز پژوهشی جهان در حوزه سیاست‌گذاری عمومی، امنیت ملی، اقتصاد و فناوری به شمار می‌رود که از زمان تأسیس در سال ۱۹۴۸، نقش مهمی در تحلیل تحولات راهبردی بین‌المللی ایفا کرده است. اهمیت این گزارش از آن رو است که تلاش می‌کند تصویری جامع از تحول الگوی توسعه صنعتی و فناوری چین در دوران رهبری شی جین‌پینگ ارائه دهد؛ تحولی که نه‌تنها بر آینده اقتصاد چین، بلکه بر موازنه قدرت فناوری و صنعتی در نظام بین‌الملل نیز تأثیرگذار خواهد بود.

نویسندگان گزارش استدلال می‌کنند سیاست فناورانه-صنعتی چین در دهه گذشته از الگویی که عمدتا بر رشد اقتصادی، جذب فناوری خارجی و کاهش فاصله توسعه‌ای با کشورهای پیشرفته متمرکز بود، به سمت الگویی جدید حرکت کرده است که در آن امنیت ملی، خوداتکایی فناورانه و کسب برتری در فناوری‌های راهبردی به اولویت اصلی تبدیل شده‌اند. به بیان دیگر، توسعه فناوری در چین دیگر صرفا یک پروژه اقتصادی نیست، بلکه بخشی از راهبرد کلان دولت برای ارتقای قدرت ملی و کاهش آسیب‌پذیری در برابر فشارهای خارجی محسوب می‌شود.

گزارش نشان می‌دهد در دوران شی جین‌پینگ، دولت و حزب کمونیست چین ساختارهای حکمرانی اقتصادی و صنعتی را به‌طور گسترده بازآرایی کرده‌اند. این بازآرایی شامل اصلاح نهادهای سیاست‌گذار، ایجاد سازوکارهای جدید تأمین مالی، تقویت نقش حزب در بنگاه‌های اقتصادی و جهت‌دهی هدفمند سرمایه‌گذاری‌ها به سوی صنایع اولویت‌دار است. پژوهشگران RAND برای تبیین این تحول، مجموعه سیاست‌های دوران شی را در قالب پنج کانال اصلی شامل سیاست‌های مالی و بودجه‌ای، نظام مالی، اقتصاد واقعی، روابط حزب و بنگاه و فعالیت‌های برون‌مرزی طبقه‌بندی کرده‌اند. این کانال‌ها از طریق مجموعه‌ای از ابزارهای سیاستی، منابع کشور را به سمت اهداف فناورانه و صنعتی مورد نظر دولت هدایت می‌کنند.

بر اساس یافته‌های گزارش، این نظام توانسته است دستاوردهای قابل توجهی در برخی حوزه‌های راهبردی ایجاد کند. افزایش ظرفیت تولید صنعتی، ارتقای توانمندی‌های فناورانه، توسعه صنایع پیشرفته و افزایش تاب‌آوری زنجیره‌های تأمین از جمله موفقیت‌های مهم سیاست‌های جدید چین به شمار می‌روند. این دستاوردها به‌ویژه در بخش‌هایی مانند فناوری‌های نوظهور، انرژی‌های نو، تجهیزات پیشرفته و صنایع راهبردی مشهود است.

با این حال، گزارش بر وجود برخی چالش‌ها و تناقض‌های درونی این الگو نیز تأکید می‌کند. تمرکزگرایی فزاینده ممکن است فضای نوآوری و آزمایشگری محلی را که در دهه‌های گذشته یکی از موتورهای اصلی رشد چین بود، محدود کند. همچنین، گسترش نقش سیاسی دولت در تصمیمات اقتصادی و حکمرانی بنگاه‌ها می‌تواند کیفیت تخصیص منابع و کارایی تصمیم‌گیری اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد. افزون بر این، انتقال بخشی از هزینه‌های سیاست صنعتی به شرکت‌ها، نهادهای مالی و دولت‌های محلی، ارزیابی دقیق کارآمدی این سیاست‌ها را دشوار می‌سازد.

جمع‌بندی گزارش آن است که اگرچه راهبرد فناورانه-صنعتی جدید چین ظرفیت‌های قابل توجهی برای تقویت قدرت فناورانه و صنعتی این کشور ایجاد کرده است، اما به‌تنهایی قادر به حل چالش‌های ساختاری اقتصاد چین، از جمله ضعف تقاضای داخلی و کاهش رشد بهره‌وری، نخواهد بود. از این رو، فهم دقیق این الگو برای تحلیل آینده اقتصاد چین و جایگاه آن در رقابت‌های ژئواکونومیک و ژئوفناورانه جهان اهمیت ویژه‌ای دارد.