آیا روسیه میتواند اقتصاد ایران را از محاصره دریایی نجات دهد؟
تحلیلگران میگویند مسکو ممکن است در این روزهای پرآشوب یک «شریان حیاتی» به ایران ارائه دهد، اما مسائل لجستیکی و هزینههای مسیرهای تجاری جدید، انگیزه کمی برای بلندمدت ایجاد خواهند کرد.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
الجزیره قطر در تحلیلی نوشته است:
«در حالی که ایران با عواقب اقتصادی یک محاصره طولانی در تنگه هرمز دست و پنجه نرم میکند، توجهها به سمت شمال معطوف شده است.
با مختل شدن مسیرهای کشتیرانی خلیج فارس و محدود شدن صادرات نفت، تهران ممکن است به دنبال کاهش وابستگی به خلیج فارس و افزایش اتکا به شبکهای از راهآهنها، بنادر خزر و شبکههای تجاری دوران تحریم باشد که آن را به روسیه متصل میکند.
اهمیت این رابطه در این هفته زمانی برجسته شد که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، برای گفتوگو با ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، به سن پترزبورگ سفر کرد و از حمایت «محکم و تزلزلناپذیر» مسکو تمجید نمود. دو طرف درباره جنگ، تحریمها و آینده تنگه هرمز گفتوگو کردند.
اما آیا مسکو واقعاً میتواند شریان حیاتی را برای اقتصاد جنگزده و تحت فشار ایران فراهم کند؟ و آیا اصلاً چنین تمایلی دارد؟
تجارت دوجانبه در حال رشد، اما محدود
روابط اقتصادی بین ایران و روسیه پس از خروج آمریکا از توافق هستهای سال ۲۰۱۵ با ایران و سایر کشورها در سال ۲۰۱۸ و اعمال مجدد تحریمهای گسترده علیه تهران، عمیقتر شد.
حمله تمامعیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ نیز به تسریع این روند کمک کرد، زیرا هر دو کشور خود را به طور فزایندهای از سیستم مالی غرب جدا یافتند. آنها به شبکههای دور زدن تحریمها، سیستمهای پرداخت جایگزین و کریدورهای تجاری غیرغربی روی آوردند تا جریان کالا، انرژی و پول را حفظ کنند.
تجارت فعلی عمدتاً تحت سلطه محصولات کشاورزی – به ویژه گندم، جو و ذرت – در کنار ماشینآلات، فلزات، چوب، کودهای شیمیایی و نهادههای صنعتی است. تهران همچنین پهپادهای ارزانقیمت شاهد را در اختیار روسیه قرار داده که روسیه آنها را بهروزرسانی کرده و در جنگ خود علیه اوکراین استفاده میکند.
سرگئی تسیویلیوف، وزیر انرژی روسیه، در سال ۲۰۲۵ به یک کمیسیون بیندولتی در مورد همکاریهای تجاری و اقتصادی بین مسکو و تهران گفت: «گردش تجاری در سال گذشته (۲۰۲۴) به ۴.۸ میلیارد دلار رسید، اما ما معتقدیم پتانسیل تجارت متقابل ما بسیار بیشتر است.»
گزارش شده است که تجارت دوجانبه در آن دوره ۱۶ درصد رشد داشته است که عمدتاً ناشی از صادرات غلات، فلزات، ماشینآلات و کالاهای صنعتی روسیه بوده است.
اما کارشناسان میگویند با وجود این افزایش، رابطه تجاری کلی در مقایسه با تجارت ایران با چین یا کشورهای حاشیه خلیج فارس نسبتاً محدود باقی مانده است.
مهدی قدسی، اقتصاددانی در موسسه بینالمللی مطالعات اقتصادی وین، به الجزیره گفت: تجارت بین دو کشور «چندان قابل توجه نیست، زیرا هر دو کشور محصولات تقریباً مشابهی تولید میکنند و صنایع مشابهی دارند».
جایگزینهای هرمز
ستون فقرات تجارت روسیه و ایران، کریدور حمل و نقل بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) است. این کریدور شبکهای از مسیرهای کشتیرانی، راهآهن و جادههاست که روسیه را به ایران و فراتر از آن به آسیا متصل میکند و از مسیرهای دریایی تحت کنترل غرب عبور میکند.
کالاها از بنادر جنوبی روسیه، از طریق دریای خزر به بنادر شمالی ایران از جمله بندر انزلی حرکت میکنند و سپس با قطار یا کامیون ادامه مسیر میدهند. این مسیر برای صادرات غلات، ماشینآلات و کالاهای صنعتی روسیه به ایران بسیار مهم شده است.
نعیم اسلم، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت «تینک مارکتس» لندن، به الجزیره گفت که این مسیر میتواند به عنوان یک «شریان حیاتی قابل قبول، اما جزئی» عمل کند. او افزود که بنادر روسیه در آستاراخان (در دلتای رود ولگا در نزدیکی دریای خزر) و مخاچقلعه (در دریای خزر) در حال حاضر «برای افزایش ارسال غلات، فلزات، چوب و محصولات تصفیهشده آماده شدهاند».
یک شاخه غربی نیز از طریق جمهوری آذربایجان میگذرد، اگرچه یک حلقه اتصال ریلی کلیدی مفقود شده بین رشت و آستارا در شمال ایران هنوز تکمیل نشده است.
در سال ۲۰۲۳، مسکو موافقت کرد که برای تأمین مالی این خط کمک کند و رئیسجمهور روسیه این توافق را «رویدادی بزرگ» خواند که «به تنوعبخشی قابل توجه به جریانهای ترافیکی جهانی کمک خواهد کرد».
در تئوری آسانتر از عمل
تحلیلگران میگویند اگرچه این مسیرها ممکن است راه حلی موقت ارائه دهند، اما تنگه هرمز مقیاس و کاراییای را فراهم میکند که کریدورهای ریلی و زمینی به راحتی نمیتوانند آن را تکرار کنند.
آدام گریمشاو، مورخ اقتصادی از دانشگاه هلسینکی، به الجزیره گفت: اگرچه تجارت دریایی در هفتههای اخیر بسیار پرنوسان بوده است، اما «از منظر تاریخی، به سادگی سریعترین و مقرونبهصرفهترین راه برای حمل هر چیزی است».
نادر هاشمی، دانشیار دانشگاه جورج تاون، به الجزیره گفت: «تقریباً ۹۰ درصد تجارت بینالمللی ایران، تجارت دریایی است که از خلیج فارس میگذرد و این را نمیتوان به سرعت یا بلافاصله از طریق دسترسی زمینی به ایران یا حمل و نقل هوایی برای دور زدن محاصره آمریکا جایگزین کرد.»
قدسی گفت روسیه ممکن است بتواند در کوتاهمدت یک «شریان حیاتی» ارائه دهد، همانطور که در زمان خشکسالی ایران، غلات صادر کرد، اما در درازمدت، به سادگی «نمیتواند جایگزین» حجم عظیم تجارت دریایی شود. تغییر مسیر مسیرهای تجاری از طریق زمین «زمان میبرد» و باعث افزایش قیمتها برای مصرفکنندگان و ایجاد اتلاف بیشتر مواد غذایی در اثر فاسد شدن محصولات فاسدشدنی در مسیر میشود.
آیا مسکو خواهان کمک به ایران است؟
بیشتر تحلیلگران میگویند انداختن یک شریان نجات اقتصادی به سمت ایران به نفع روسیه نیست.
جان لاف، رئیس سیاست خارجی مرکز استراتژیهای جدید اوراسیا، به الجزیره گفت: «آنها مشکلات اقتصادی خودشان را دارند.» او به نشانههایی از رکود در داخل روسیه، فشار بر ذخایر و ناامیدی فزاینده از جنگ طولانی در اوکراین اشاره کرد.
او گفت در حالی که مسکو میتواند حمایت نمادین یا کمکهای بشردوستانه محدودی ارائه دهد، «اکنون زمان خوبی» برای سرمایهگذاری در ایران با توجه به جنگ آمریکا و اسرائیل علیه این کشور نیست.
به گفته او، جایگزینی تجارت دریایی با مسیرهای زمینی بسیار دشوار خواهد بود، با وجود سالها بحث در مورد کریدورهای جایگزین که دو کشور را به هم متصل میکند.
کارشناسان میگویند این لزوماً به اقتصاد ایران کمک نمیکند، زیرا ایران به هر درآمد صادراتی که بتواند دست یابد، نیاز دارد.
هاشمی گفت: «بخش بزرگی از اقتصاد ایران حول فروش نفت میچرخد و با مسدود یا جلوگیری از آن توسط محاصره آمریکا، روسیه واقعاً نمیتواند از این نظر کمکی بکند.»
با این حال، دیگران خوشبینتر هستند. اسلم گفت: «حمایت از ایران، قیمت بالاتر جهانی نفت را تثبیت میکند که اقتصاد جنگی روسیه را تقویت میکند، سلطه کریدور شمال-جنوب را برای تجارت با آسیا تثبیت مینماید، و یک متحد کلیدی ضدغربی را زنده نگه میدارد – در یک خلیج فارس تقسیمشده، هیچ نقطه ضعفی برای مسکو وجود ندارد.»
