ابوذر شهپری، رئیس انجمن نخبگان ایران در همایش روز ملی نخبگان
نخبگان فقط برای تقدیر نیستند، برای حل مسئلهاند
همایش روز ملی نخبگان در مرکز همایشهای بینالمللی ایرانمال، برخلاف بسیاری از برنامههای مناسبتی، صرفاً به تقدیر از چهرههای علمی و نخبه محدود نماند و به محلی برای طرح مجموعهای از مطالبات درباره جایگاه سرمایه انسانی در ساختار مدیریتی و تصمیمگیری کشور تبدیل شد.
ابوذر شهپری، رئیس انجمن نخبگان ایران، در این همایش با اشاره به بیکاری، مهاجرت و کمرنگ شدن نقش بخشی از نیروهای متخصص، نسبت به فاصله گرفتن تخصص از برخی موقعیتهای مدیریتی هشدار داد. او همچنین پیشنهاد ایجاد «سامانه ملی نظام مسائل و ابرچالشهای کشور» را مطرح کرد تا مسائل اصلی کشور به شکل شفاف در اختیار جامعه نخبگانی قرار گیرد و متخصصان بتوانند برای آنها راهکار ارائه کنند.
شهپری همچنین از برنامه انجمن نخبگان ایران برای حضور سازمانیافته در انتخابات آینده سخن گفت؛ موضوعی که نشان میدهد بخشی از جامعه نخبگانی در پی آن است که از جایگاه مطالبهگر اجتماعی فراتر رفته و حضور مستقیمتری در فرآیند سیاستگذاری و تصمیمسازی داشته باشد.
وقتی تخصص به مسئولیت نمیرسد
محور مهم سخنان رئیس انجمن نخبگان ایران، مسئله نسبت میان تخصص و مسئولیت بود. شهپری با اشاره به وضعیت نیروهای جوان و تحصیلکرده گفت از یک سو برای بسیاری از مشاغل، افراد با آزمونها و فرآیندهای مختلف سنجش و گزینش مواجهاند و از سوی دیگر، در برخی موقعیتهای مدیریتی، تناسب میان تخصص و مسئولیت به اندازه کافی مورد توجه قرار نمیگیرد.
او این وضعیت را نوعی «پارادوکس» در نظام اداری کشور دانست و با اشاره به نمونههایی در حوزه مدیریت استانی، قانونگذاری و کمیسیونهای تخصصی مجلس، بر ضرورت شفافتر شدن معیارهای انتخاب افراد برای مسئولیتهای تخصصی تأکید کرد.
البته صرفاً با مقایسه مدرک تحصیلی افراد نمیتوان درباره توانایی مدیریتی آنها قضاوت کرد و ارزیابی این ادعاها نیازمند بررسی سوابق حرفهای، شرح وظایف هر جایگاه و معیارهای قانونی انتخاب یا انتصاب است. با این حال، پرسشی که در این سخنان مطرح شد، فراتر از یک مصداق مشخص است: معیار شایستهگزینی در ساختار مدیریتی کشور تا چه اندازه روشن، قابل سنجش و قابل ارزیابی است؟
فساد؛ فقط مسئله افراد نیست
بخش دیگری از سخنان شهپری به موضوع فساد اختصاص داشت. او با طرح این پرسش که چرا در بحث فساد معمولاً تمرکز بر شناسایی فرد متخلف است، توجه را به ساختارهایی جلب کرد که امکان حضور افراد فاقد صلاحیت یا ناکارآمد را در موقعیتهای حساس فراهم میکنند.
از این منظر، فساد صرفاً حاصل تصمیم یک فرد نیست و باید مجموعهای از عوامل ساختاری مانند شفافیت، نظارت، تعارض منافع، پاسخگویی و نحوه انتخاب مدیران نیز مورد توجه قرار گیرد.
بر همین اساس، شهپری حذف نیروهای شایسته و تضعیف شایستهگزینی را از عواملی دانست که میتواند به افزایش ناکارآمدی و ایجاد زمینه برای فساد منجر شود.
این نگاه، مبارزه با فساد را از مرحله برخورد پس از وقوع تخلف به مرحله پیشگیری نیز گسترش میدهد؛ یعنی جایی که انتخاب مدیر، طراحی فرآیند تصمیمگیری و سازوکارهای نظارت میتواند در کاهش ریسک فساد نقش داشته باشد.
۱۱ هزار شرکت دانشبنیان؛ مسئله از ایده تا بازار
شهپری در ادامه سخنان خود به ظرفیت علمی و فناورانه کشور پرداخت و اعلام کرد که بیش از ۱۱ هزار شرکت دانشبنیان و دانشگاهی و حدود ۱۸ هزار محصول فناورانه در کشور وجود دارد.
اما از نگاه او، مسئله اصلی دیگر صرفاً تولید علم و فناوری نیست؛ پرسش مهم این است که این ظرفیت چگونه باید به محصول، بازار و ثروت تبدیل شود.
وجود دانشگاه، پژوهشگر و شرکت دانشبنیان زمانی میتواند اثر اقتصادی گسترده ایجاد کند که میان این مجموعهها و بخشهای تولیدی و بازار ارتباط موثری شکل بگیرد. در غیر این صورت، بخشی از فناوریها ممکن است در مرحله پژوهش، نمونه اولیه یا تولید محدود باقی بمانند.
تجاریسازی فناوری نیز تنها به عملکرد دانشگاهها یا شرکتهای دانشبنیان وابسته نیست. سیاستهای خرید، تأمین مالی، مقررات، مالکیت فکری، دسترسی به بازار و میزان ارتباط صنعت و دانشگاه، همگی در تبدیل دانش به محصول و محصول به ارزش اقتصادی نقش دارند.
پیشنهاد یک سامانه برای مسائل و ابرچالشها
یکی از پیشنهادهای مشخص مطرحشده در این همایش، ایجاد «سامانه ملی نظام مسائل و ابرچالشهای کشور» بود.
شهپری پیشنهاد کرد مسائل مهم کشور در حوزههایی مانند آب، انرژی، مسکن، صنعت و بودجه به صورت شفاف و نظاممند در اختیار جامعه نخبگانی قرار گیرد تا متخصصان بتوانند برای حل آنها راهکارهای عملیاتی ارائه کنند.
ایده اصلی این پیشنهاد، ایجاد پیوند میان مسئله واقعی کشور و ظرفیت علمی موجود است. یکی از چالشهای همیشگی در حوزه سیاستگذاری، فاصله میان تولید دانش و تصمیم اجرایی است؛ به این معنا که بسیاری از مطالعات و پژوهشهای کارشناسی الزاماً به سیاست یا اقدام اجرایی تبدیل نمیشوند.
البته ایجاد یک سامانه به خودی خود نمیتواند این فاصله را از میان ببرد. چنین سازوکاری زمانی میتواند مؤثر باشد که دادههای معتبر در اختیار آن قرار گیرد، پیشنهادهای ارائهشده امکان ارزیابی داشته باشند، مسائل بر اساس اولویت مشخص شوند و دستگاههای اجرایی نیز موظف یا متعهد به بررسی و پیگیری راهکارهای منتخب باشند.
انجمن نخبگان و تلاش برای ایجاد یک شبکه تخصصی
رئیس انجمن نخبگان ایران همچنین گزارشی از فعالیتهای این انجمن ارائه کرد. به گفته او، انجمن با ایجاد بیش از ۲۰ دفتر استانی، شوراهای راهبردی و کمیتههای تخصصی، در تلاش است شبکهای از نیروهای متخصص در حوزههای مختلف ایجاد کند.
کمیتههایی در زمینههایی مانند هوش مصنوعی، رباتیک، نسل Z، بانوان، پژوهش و آموزش نیز در این مجموعه شکل گرفته است. شهپری همچنین از تفاهمنامههایی با مجموعههای تخصصی، از جمله در حوزه انبوهسازی، برای استفاده از ظرفیت مهندسان و پیگیری مسائل مرتبط با مسکن نخبگان خبر داد.
اگر این شبکهها بتوانند فعالیت خود را از برگزاری نشست و طرح مطالبات به ارائه خروجیهای مشخص و قابل ارزیابی برسانند، میتوانند به عنوان واسطهای میان جامعه تخصصی و دستگاههای تصمیمگیر عمل کنند.
نخبگان و ورود به عرصه انتخابات
یکی از بخشهای قابل توجه سخنان شهپری، اعلام برنامه انجمن برای حضور سازمانیافته نخبگان در انتخابات آینده بود.
او از راهاندازی «جبهه همدلی ملی ایرانیان» با عنوان «جبهه هما» خبر داد و گفت جامعه نخبگانی قصد دارد در انتخابات آینده شوراهای اسلامی شهر و روستا، مجلس شورای اسلامی و ریاستجمهوری، حضور سازمانیافتهتری داشته باشد و فهرستهای تخصصی ارائه کند.
این رویکرد، مشارکت نخبگان را از سطح مطالبهگری اجتماعی به حضور مستقیمتر در عرصه عمومی و سیاسی میبرد. البته ورود نیروهای متخصص به عرصه سیاست، خود نیازمند پاسخ به پرسشهایی درباره معیارهای انتخاب افراد، نحوه نمایندگی، شفافیت تشکیلاتی و مالی و همچنین نسبت میان تخصص علمی و مسئولیت سیاسی است.
تخصص، هرچند یکی از مؤلفههای مهم در اداره امور عمومی است، اما برای فعالیت سیاسی و مدیریتی در سطح عمومی، در کنار دانش تخصصی، شناخت سازوکارهای حقوقی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نیز اهمیت دارد.
تأکید بر استفاده از همه ظرفیتهای نخبگانی
شهپری در بخش دیگری از سخنان خود بر ضرورت استفاده از ظرفیت گروههای مختلف اجتماعی تأکید کرد و گفت جنسیت، قومیت و گرایش مذهبی نباید مانعی برای بهرهگیری از ظرفیت افراد نخبه باشد.
این نگاه، بحث شایستهگزینی را به موضوع فراگیری در استفاده از سرمایه انسانی پیوند میدهد. بر اساس این رویکرد، معیار اصلی انتخاب افراد برای مسئولیتها باید میزان تناسب تواناییها و تخصص آنها با نیازهای جایگاه مورد نظر باشد.
از مطالبهگری تا مشارکت در حل مسئله
سخنان مطرحشده در همایش روز ملی نخبگان را میتوان حول یک مطالبه اصلی جمعبندی کرد: نخبگان صرفاً مخاطب برنامههای مناسبتی و دریافتکننده تقدیرنامه نباشند، بلکه در شناسایی مسائل، طراحی راهحل، تصمیمسازی و ارزیابی سیاستها نیز نقش داشته باشند.
شهپری تأکید کرد که نخبگان نباید رقیب مدیران تلقی شوند و هدف آنها تصاحب صندلیهای مدیریتی نیست، بلکه استفاده از دانش و تخصص برای حل مسائل کشور است.
اگر این دیدگاه بخواهد از سطح شعار به یک سازوکار اجرایی تبدیل شود، رابطه دولت و جامعه تخصصی باید شکل مشخصتری پیدا کند؛ بهگونهای که دانشگاه و نهادهای علمی صرفاً تولیدکننده گزارش نباشند و دستگاه اجرایی نیز تنها دریافتکننده پیشنهادها نباشد.
در نهایت، مسئله اصلی به ایجاد سازوکاری بازمیگردد که در آن تخصص بتواند به تصمیم، تصمیم به اقدام و اقدام به نتیجه قابل سنجش تبدیل شود.
از این منظر، همایش روز ملی نخبگان امسال را میتوان فراتر از یک مراسم مناسبتی دید؛ مراسمی که در آن بخشی از جامعه نخبگانی تلاش کرد بار دیگر یک پرسش قدیمی را به سطح عمومی بیاورد: سرمایه انسانی کشور چه جایگاهی در فرآیند تصمیمگیری دارد و چگونه میتوان از ظرفیت آن برای حل مسائل ملی استفاده کرد؟
پاسخ به این پرسش، تنها به برگزاری همایش یا ایجاد یک سامانه محدود نمیشود. شفاف شدن معیارهای شایستهگزینی، تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت، فراهم کردن مسیر واقعی برای مشارکت متخصصان در تصمیمسازی، تسهیل تجاریسازی فناوری و ایجاد سازوکاری برای تعریف و پیگیری مسائل کشور، مجموعهای از اقداماتی است که میتواند این مطالبه را از سطح سخنرانی به مرحله اجرا نزدیک کند.
در چنین شرایطی، روز ملی نخبگان میتواند معنایی فراتر از یک مناسبت تقویمی پیدا کند: یادآوری اینکه سرمایهای که برای تربیت آن سالها زمان و هزینه صرف شده، زمانی به سرمایه واقعی کشور تبدیل میشود که امکان ماندن، اثرگذاری و مشارکت در حل مسائل جامعه را نیز داشته باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.
