گزارش «شرق» از نگرانی فعالان میراث فرهنگی از واگذاری طبقه دوم یکی از مهمترین میدانهای تاریخی جهان:
سرنوشت مبهم در انتظار میدان «نقش جهان»
در اصفهان کار مرمت طبقه دوم میدان نقش جهان توسط بخش خصوصی آغاز شده است تا پس از مرمت به بهرهبرداری اقتصادی توسط سرمایهگذار برسد. این در حالی است که وزیر میراث فرهنگی به روزنامه «شرق» گفت مصوبهای را در این زمینه ابلاغ نکرده است.
به گزارش گروه رسانهای شرق،
چه اتفاقی قرار است برای طبقه دوم میدان نقش جهان بیفتد؟ این سوال ذهن فعالان میراث فرهنگی اصفهان را درگیر کرده است. در اصفهان کار مرمت طبقه دوم میدان نقش جهان توسط بخش خصوصی آغاز شده است تا پس از مرمت به بهرهبرداری اقتصادی توسط سرمایهگذار برسد. این در حالی است که وزیر میراث فرهنگی به روزنامه شرق گفت مصوبهای را در این زمینه ابلاغ نکرده است. تقریبا همه میدان نقش جهان اصفهان را میشناسند؛ یکی از مهمترین و زیباترین میدانهای تاریخی جهان که در اصفهان قرار دارد. در سال ۱۳۱۳ در فهرست آثار ملی و در سال ۱۳۵۸ در فهرست جهانی یونسکو ثبت شد.
مدتهاست بعضی خبرها درباره این میدان دوستداران میراث فرهنگی را نگران کرده است. در حالی که بسیاری از سقفها و بعضی دیوارهای میدان نیاز به مرمت دارند و سیمکشیهای نامناسب برق، بعضی بازارها مانند بازار کفاشها را با خطر آتشسوزی روبهرو کرده، حالا خبر میرسد که مرمت طبقه دوم میدان نقش جهان برای بهرهبرداری از آن آغاز شده است.
آغاز مرمت طبقه دوم از آذرماه
بیست و هشتم آذرماه امسال بود که مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان در گفتوگو با مهر از تایید و آغاز اجرای طرح مرمت و احیای بخشی از طبقه دوم میدان توسط صندوق احیا و بهرهبرداری از اماکن تاریخی خبر داد: «این طرح پس از طی یک روند طولانی کارشناسی، بررسیهای فنی دقیق و برگزاری جلسات متعدد شورای فنی صندوق احیا، وارد مرحله اجرا شده و عملیات مرمت از امروز آغاز میشود». امیر کرمزاده گفته بود: «بخشی از طبقه دوم میدان نقش جهان برای راهاندازی یک مجموعه فرهنگی از طریق مزایده به بخش خصوصی واگذار شده و تمام مراحل این واگذاری زیر نظر کارشناسان رسمی میراث فرهنگی انجام شده است». به گفته کرمزاده، اعضای شورای فنی از محل پروژه بازدید میدانی داشتهاند و پس از بررسی نهایی، اجرای طرح مرمت در محدوده مشخصشده به تصویب رسیده است. پس از آن، مرمت بخشهایی از طبقه دوم میدان نقش جهان در حدفاصل مسجد جامع عباسی تا مسجد شیخ لطفالله توسط بخش خصوصی و تحت نظارت مستقیم صندوق احیا آغاز شده است و اعتبار پروژه هم بهصورت کامل توسط بخش خصوصی پرداخت میشود.
مدیرکل میراث فرهنگی استان اصفهان تاکید کرده است: «هیچگونه استفاده تاسیساتی آسیبزا در طبقه دوم مجاز نیست. بهرهبردار به طور کامل از ایجاد هر گونه زیرساخت آبی، تاسیسات سنگین یا تغییرات مخرب منع شده و کاربری تعریفشده صرفا فرهنگی است. فعالیتهای پذیرایی نیز در طبقه پایین و در محدوده نقشخانه پیشبینی شده و طبقه دوم بهعنوان فضایی فرهنگی و بازدیدی، با رعایت کامل ضوابط میراثی مورد استفاده قرار میگیرد».
چرا طبقه دوم میدان نقش جهان؟
با وجود این اظهارات، فعالان میراث فرهنگی نسبت به آنچه در طبقه دوم میدان نقش جهان رخ میدهد، نگرانند. نحوه مرمت، امکان ایجاد تاسیسات و زیرساختهای آبی، حضور پرشمار گردشگر در روزهای تعطیل که میتواند بار اضافی به فضای کمعرض طبقه دوم تحمیل کند، از جمله این دغدغهها هستند. مهدی جعفری نوگورانی، فعال میراث فرهنگی و مرمتگر آثار تاریخی در اصفهان است. او درباره دغدغههای مطرح شده درباره مرمت طبقه دوم میگوید: «در مورد بهرهبرداری از این طبقه باید از سه جنبه به موضوع نگاه کرد: معماری بنا، جایگاه اداره میراث فرهنگی در حفاظت از آن و همچنین بعد معنوی، مذهبی و هویتی اثر تاریخی».
او درباره معماری بنای نقش جهان اضافه میکند: «میدان دارای تقارن خاصی است و ویژگیهای یک نظم شهری را در خود دارد. طبقه دوم میدان نقش جهان در سالهای گذشته کاربری خاصی نداشته است با این حال کاربرد بصری آن در ایجاد تقارن و زیبایی در میدان، نقش مهمی دارد و تناسبی را در حوزه بصری همراه با گنبدها و سردر قیصریه به وجود آورده است. در واقع در حوزه معماری کاربرد زیباییشناسانه دارد».
او ادامه میدهد: «اگر این طبقه وجود نداشت، ساختمانهای اطراف میدان در دید قرار میگرفت و از زیبایی بصری میدان کاسته میشد. در حال حاضر اگر برای ایجاد گالری یا هر کاربری دیگری در این بخش از میدان، بنر یا تابلو یا هر وسیله دیگری به کار برود، منظر طبقه دوم را از نظر زیبایی با مشکل مواجه میکند و زیباییشناسی معماری را از بین میبرد. این طبقه ظرفیت ایجاد گالری یا فضاهای پذیرایی یا هر کاربرد دیگر را ندارد». بر اساس اعلام او، بسیاری از گردشگران خارجی یا حتی داخلی تنها یک بار برای بازدید از میدان نقش جهان به اصفهان سفر میکنند و اگر در این فرصتی که دارند، با چهره مخدوشی از طبقات بالا مواجه شوند تصویر خوشایندی در ذهن آنها ثبت نخواهد شد.
این فعال میراث فرهنگی معتقد است که «طبقه دوم گنجایش حجم زیادی از رفتوآمد و به اصطلاح پا خوردن بازدیدکنندگان را ندارد. حضور مراجعهکنندگان به این طبقه بار وزنی زیادی را تحمیل میکند که برای بنا قابل تحمل نیست». او با اعلام اینکه اداره میراث فرهنگی مالک میدان نقش جهان نیست و تنها دستگاه متولی حفظ و حراست از آن است، ادامه میدهد: «بناهای تاریخی سرمایه ملی هستند و دولت باید هنگام تصمیم گرفتن برای این سرمایهها جوانب مختلفی را بسنجد. بخشی از محوطه چهل ستون برای فروش صنایع دستی اختصاص داده شده است و بخش خصوصی در بنای عالی قاپو کافه احداث کرده است. زیرزمین مسجد شیخ لطفالله هم برای یک کافه و گالری واگذار شده است. مگر چند بنای ثبت جهانی در استان اصفهان وجود دارد که بعضی از آنها برای فعالیت اقتصادی به بخش خصوصی واگذار شده است؟»
بر اساس اعلام او، قرار بود صندوق احیا کاروانسراها و بناهایی را که در روستاها و مکانهای دورافتاده هستند برای احیا واگذار کند و هدف نجات آن بناها بود، نه اینکه یک بنای شاخص و جهانی مانند میدان نقش جهان را برای گالری یا کافه و رستوران اجاره بدهند: «آیا در پروسه واگذاری اختیار بهرهبرداری از طبقه دوم میدان نقش جهان به بخش خصوصی، سلسله مراتب حفظ شده است. دولت متولی حفظ آثار تاریخی است و اینکه گفته شود میخواهیم از اینجا درآمد کسب کنیم، طبق کدام پیوست فرهنگی است؟ چه گالری یا رستورانی میتواند از خود میدان نقش جهان مهمتر باشد؟»
به گفته این فعال میراث فرهنگی، میدان نقش جهان دارای چهار کارکرد اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و مذهبی است. کارکرد اجتماعی به عنوان محل تجمع، اقتصادی به دلیل وجود بازارها، سیاسی به دلیل کاخ عالی قاپو و مذهبی هم برای وجود مسجدها ایجاد شده است. این کارکردها بخشی از هویت میدان است و نیازی نیست که کارکرد جدیدی برای آن ایجاد شود. سوال این است که درآمد حاصل از کافههایی که تا حالا در بخشهایی مانند سقف بازار کفاشها و یا زیرزمین شیخ لطفالله یا کاخ عالی قاپو ایجاد شده در کجا هزینه شده است؟ هنوز در این باره اطلاعات شفافی داده نشده است. اکنون گفته میشود طبقه دوم هم قرار است به یک مکان فرهنگی مانند گالری تبدیل شود، سوال این است که چه پیوست فرهنگی مهمتر از مغازههای فروش صنایع دستی و آثار تاریخی موجود در میدان وجود دارد؟ چه نیازی به کارکرد دیگری هست؟»
او ادامه میدهد: «علاوه بر آن در نزدیکی میدان، ساختمانهایی مانند عمارت رکیبخانه و موزه هنرهای معاصر وجود دارد. آنجا سالهاست فعالیت فرهنگی و گالری برقرار است و چه لزومی دارد که در میدان نقش جهان هم همان نمایشگاهها برپا شود؟ چه تضمینی هست که برپایی نمایشگاه در میدان نقش جهان بازدهی مالی داشته باشد؟ علاوه بر آن چطور میخواهند تعداد زیاد گردشگر در زمان پیک مسافر را در طبقه دوم کنترل کنند؟ فضای کوچک راهروی بالا توان تحمل این تعداد بازدیدکننده را ندارد.»
واگذاری بناها برای بهرهبرداری روند مشخصی دارد
مدیر عامل و رئیس هیات مدیره صندوق احیا و بهرهبردای از اماکن تاریخی و فرهنگی در گفتوگو با شرق به این انتقادها پاسخ میدهد. برزین ضرغامی توضیح میدهد: «بر اساس بند ز ماده ۱۱۴ قانون برنامه چهارم توسعه صندوق احیای بناهای تاریخی تاسیس شد. دلیل ساخت این صندوق این بود که تعداد و تنوع بناهای تاریخی کشور زیاد است و دولت توان مالی لازم برای حفاظت و مرمت آن را ندارد. راهکار حفظ این بناها، استفاده از ظرفیت بخش خصوصی است. تاسیس صندوق هم گامی برای استفاده از بخش خصوصی بود».
او دادن امتیاز بهرهبرداری را شرطی لازم برای تشویق سرمایهگذاران میداند: «برای اینکه بخش خصوصی به سرمایهگذاری در احیا و مرمت آثار تاریخی تشویق شود، باید امتیازاتی برای بهرهبرداری از بناها داده شود که ضمن حفظ اصالت و ارزشهای بنا، بازگشت اقتصادی هم داشته باشد». او درباره روند کار میگوید: «فهرستی از بناهای تاریخی در اختیار صندوق قرار داده شد که در استانهای مختلف واقع هستند. قبل از واگذاری یک بنا کاربری آن مشخص میشود و کارشناسان از آن بازدید میکنند و اثر مورد بررسی قرار میگیرد. این افراد از کارشناسان صندوق احیا و اداره میراث فرهنگی استان مربوط هستند و البته کارشناسان رسمی دادگستری هم از بنا بازدید میکنند تا هزینههای مرمت و احیا بنا را برآورد کنند».
به گفته او، «در مرحله بعد، بهرهبرداری اثر به مزایده گذاشته میشود. در این مرحله هم با روشهای مختلف اطلاعرسانی صورت میگیرد تا افراد گوناگون در جریان برگزاری مزایده قرار بگیرند. پس از تعیین برنده مزایده، روال قانونی طی میشود. در این مرحله برنده مزایده، باید مشاور خود را انتخاب و به صندوق معرفی کند. صندوق احیا، روزمه و سوابق مشاور را بررسی و اگر مشاور صلاحیت لازم را داشته باشد آن را تایید میکند.»
بر اساس اعلام مدیرعامل صندوق احیای اماکن تاریخی، «ممکن است در روند تایید مشاور، به منظور حفاظت بنا، دستور انجام کارهای اضطراری برای مرمت هم به سرمایهگذار داده شود. پس از اینکه مشاور تایید شد، باید طرح مرمت و احیای بنا را تهیه و به صندوق ارایه کند. کمیته فنی صندوق طرح را مورد بررسی قرار میدهد تا با اصالت و تاریخ بنا سنخیت داشته باشد. در طول مرمت هم کارشناسان صندوق بر روند کار نظارت میکنند و این نظارت در زمان بهرهبرداری هم ادامه دارد. یکی از بناهای واگذار شده هم میدان نقش جهان است که این روند برای آن طی شده است.»
بررسی تمام جوانب قبل از واگذاری
ضرغامی در پاسخ به انتقادها درباره ایجاد کاربری غیرضروری برای طبقه دوم نقش جهان میگوید: «پلان مدیریت یک طرح و برنامه کلی است که باید در مرمت و حفاظت از یک بنا و تعریف کاربریهای آن لحاظ شود. «پلان مدیریت میراث جهانی میدان نقش جهان» هم به این موارد پرداخته است و علاوه بر آن، میدان نقش جهان، یک پلان جهانی هم دارد چراکه این اثر ثبت جهانی شده است. در پلان جهانی، برای طبقه دوم نقش جهان کاربری موزهای تعریف شده است».
او، درباره روند واگذاری این بنا به بهرهبردار میگوید: «مزایده واگذاری مرمت و بهرهبرداری طبقه دوم میدان نقش جهان پیش از مدیریت من بر صندوق انجام شده است و پس از مدیریت بنده هم حداقل چهار جلسه بین شورای فنی صندوق و مدیران میراث فرهنگی اصفهان برگزار و تطابق طرح با پلان مدیریتی میدان بررسی شده است».
او به این نکته دیگری اشاره میکند و آن هم نگرانیها نسبت به بارگذاری جمعیتی زیاد برای طبقه دوم است: «یکی از موضوعاتی که در جلسات درباره آن صحبت شده است، تراکم بازدیدکننده در ایام پیک سفر است. این موضوع هم در محاسبات لحاظ شده است؛ حتی مصوب شد در طول مدتی که سرمایهگذار در آنجا کار میکند، به طور مرتب با یونسکو در ارتباط باشد و نظرات آنها را بگیرد».
او همچنین درباره احداث کافه در طبقه دوم وعده میدهد: «صندوق احیا اجازه ایجاد کافه یا فضاهای پذیرایی در طبقه دوم را نداده است. طبقه دوم یک راهروی سه متری برای ایجاد موازنه بین فعالیتهای اقتصادی میدان در طبقه همکف است و صرفا برای بازدید از موزه-نمایشگاه، تردد و نظاره فراخنای میدان نقش جهان از زوایای مختلف پیشنهاد شده است. فضای پذیرایی در مکانهای حاشیهای و در طبقه همکف میدان نقش جهان در بخشی به نام نقشخانه و در نزدیکی کاروانسرای مخروبه در نظر گرفته شده است».
او ادامه میدهد: «یکی از طرحهای ما در آینده احیای دو کاروانسرای تخریب شده در میدان هم است. ما حتی درباره دو آسانسوری که در ورودیهای طرفین تعبیه شده است تذکراتی دادهایم تا ارتفاع آن هم اصلاح شود. در طرح پلان مدیریتی ثبت جهانی، کل فضای طبقه دوم به عنوان موزه در نظر گرفته شده است و نوعی از دسترسی برای بازدیدکنندگان فراهم میشود که میتوانند با تماشای میدان از بالا، یک تجربه جدید داشته باشند. اینکه در طی این سالها از طبقه دوم هیچ استفادهای نمیشده است، دلیل بر این نیست که کاربری برای آن تعریف نشده باشد».
او از ایجاد موزه یا گالری در طبقه دوم میدان دفاع میکند و میگوید: «اینکه گفته میشود میدان نقش جهان یک اثر تاریخی و فرهنگی است و نیازی به گسترش بخشهای فرهنگی مانند موزه ندارد، حرف صحیحی نیست، مثل این است که بگوییم چون در تهران تئاتر شهر وجود دارد، در نزدیکی آن نباید تالار وحدت ساخته میشد. هر چقدر فعالیت فرهنگی بیشتر باشد، افراد بیشتری را میتواند جذب کند. گردشگری که به میدان نقش جهان میآید تمایل دارد که با مجموعه بیشتری از جاذبهها روبهرو شود. این موزه یا گالری بخشی از این پلان مدیریتی است و بخشهای دیگری هم هست که اجرایی نشده است». با وجود این توضیحها، مسئول صندوق احیا حاضر نشد متن قرارداد واگذاری طبقه دوم به بهرهبردار را به روزنامه شرق ارائه دهد و پیگیریها در این زمینه به نتیجه نرسید. خودداری از انتشار متن این قرارداد، سوالبرانگیز باشد.
وزارتخانه برای طبقه دوم مصوبهای نداشته است
درباره واگذاری بهرهبرداری طبقه دوم نقش جهان، وزیر میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری مورد پرسش شرق قرار گرفت. رضا صالحی امیری در اینباره توضیح میدهد: «سازههای تاریخی در قالب معاونت میراث و ادارات کل آن در شورای فنی به دقت زیر ذرهبین میرود و درباره آن بحث میشود. هر بنایی در ایران بخواهد واگذار شود باید اصالت آن و اصول مرمت حفظ شود. علاوه بر آن شورای فنی باید نوع کاربری آن را تعریف کند و در صورتی که به صندوق احیا واگذار شود صندوق مجاز به واگذاری است. واگذاری کوتاهمدت هر بنا، تحت نظر کارشناسان میراث فرهنگی انجام میشود. باید شورای فنی آن را تصویب کند. ما هیچ تصمیمی درباره طبقه دوم میدان نقش جهان نگرفتهایم. در نقش جهان بخش تجاری داریم».
او به صراحت میگوید: «وزارتخانه در این باره مصوبهای نداشته است. باید هر نوع واگذاری توسط شورای فنی که کارشناسان ارشد میراث فرهنگی هستند به تایید برسد. من گزارشهای تایید طبقه دوم میدان نقش جهان را از شورای فنی ندیدهام». او در پاسخ به این سوال که این تناقض از کجا میآید که شما مصوبه نداشتهاید اما صندوق احیا آن را واگذار کرده است؟ توضیح میدهد: «هنوز ابلاغ نکردهایم، من باید ببینم و ندیدهام». حالا سوال مهم این است که چطور طبقه دوم میدان نقش جهان در اداره میراث فرهنگی اصفهان بررسی شده، صندوق احیا آن را به سرمایهگذار بخش خصوصی واگذار کرده و کار مرمت هم آغاز شده است، در حالی که وزیر میراث فرهنگی هنوز مصوبه را ندیده و آن را ابلاغ نکرده است؟
آخرین اخبار جامعه را از طریق این لینک پیگیری کنید.
