کاهش تولید زعفران در برخی استان‌ها به دلیل کم‌آبی

وضعیت فعلی تولید زعفران در ایران و استان‌های اصلی

زعفران در ایران بر پهنه‌ای بالغ بر ۱۲۵ تا ۱۴۰ هزار هکتار کشت می‌شود که در این میان، استان خراسان رضوی با اختصاص بیش از ۹۲ درصد از سطح زیر کشت، نبض تپنده این صنعت محسوب می‌شود. در این جغرافیا، شهرستان تربت‌حیدریه به تنهایی مسئولیت تأمین حدود ۴۰ درصد از تولید ملی را بر عهده دارد و استان‌های خراسان جنوبی و کرمان نیز در رتبه‌های بعدی تولید قرار گرفته‌اند.

با این حال، توازن بازار تحت تأثیر بحران کم‌آبی قرار گرفته است؛ در حالی که در سال‌های گذشته میزان برداشت در خراسان رضوی به ۳۰۰ الی ۳۲۰ تن می‌رسید، برآوردهای امسال حکایت از کاهش شدید محصول به میزان ۲۵۰ الی ۲۷۰ تن دارد. این افت چشمگیر عرضه، مسیر خرید زعفران را برای مصرف‌کنندگان با چالش‌های جدیدی روبه‌رو کرده است، چرا که در چنین شرایطی یافتن محصولی که با وجود کمبود تولید، همچنان کیفیت و اصالت خود را حفظ کرده باشد، نیازمند دقت و شناخت بیشتری از منابع تأمین است.

نقش کم‌آبی در کاهش عملکرد کشاورزی زعفران

با وجود این که زعفران در دسته گیاهانی قرار می‌گیرد که میزان آب کمی نیاز دارد؛ اما نباید فراموش کرد که در سه مرحله به آب بیشتری نیاز پیدا می‌کند. این سه مرحله عبارتند از هنگام بیداری پیاز، دوره گلدهی و در مرحله تغذیه‌ای. کم آبی و خشکسالی‌های پیاپی که خصوصاً امسال با آن مواجه شده‌ایم، باعث شده کشاورزان مجبور به کاهش تعداد نوبت‌های آبیاری شوند.

در خراسان رضوی به طور کلی کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی تولید نسبت به سال گذشته گزارش شده است. مدیریت اشتباه منابع آبی و عدم رعایت زمان‌بندی آبیاری از جمله مهم‌ترین عواملی هستند که باعث شده‌اند شاهد تهدید سلامت پیاز زعفران و کاهش عملکرد در این زمینه باشیم.

تاثیر خشکسالی بر کیفیت و کمیت زعفران

خشکسالی تنها روی میزان تولید محصول اثر نمی‌گذارد، بلکه بر کیفیت و ویژگی‌های نهایی محصول نیز موثر است. زمانی که با بحران آب مواجه باشیم، تعداد گل‌ها کاهش پیدا کرده، رشته‌های زعفران کوتاه‌تر و سبک‌تر شده، و حتی طعم و عطر محصول نیز در مقایسه با شرایط عادی فرق خواهد داشت. ناگفته نماند که در این شرایط بیماری‌های قارچی و آفات نیز بیشتر به پیاز ضعیف شده زعفران حمله می‌کنند. به نقل از مجله علمی BMC Plant Biology:

«زعفران گیاهی است که کم آب مصرف می‌کند. نتایج ما نشان می‌دهد که اکثر ویژگی‌های شکلی، فیزیولوژیکی و بهره‌وری زعفران از خشکسالی تأثیر نمی‌پذیرند. با این حال، خشکسالی می‌تواند روی ریشه این گیاه به مرور زمان موثر باشد.»

با توجه به رندمان تولید فعلی (۲.۷ تا ۳.۲ کیلوگرم در هکتار) در مقابل استانداردهای وزارت جهاد کشاورزی (۶ کیلوگرم در هکتار)، فاصله قابل‌توجهی وجود دارد. خسارات اقتصادی ناشی از این اتفاق به میلیاردها ریال می‌رسد.

راهکارها و اقدامات کشاورزان برای مقابله با کم‌آبی

برای مقابله با مسئله کم آبی، می‌توان از راهکارهای زیر بهره برد:

استفاده از سیستم‌های نوین آبیاری

یکی از بهترین راهکارها جایگزین کردن روش‌های سنتی آبیاری نظیر آبیاری غرقابی با سیستم‌های جدیدی نظیر آبیاری قطره‌ای است. روش آبیاری قطره‌ای به علت رساندن مستقیم آب به ریشه گیاهان و جلوگیری از هدررفت، می‌تواند 70 الی 90 درصد راندمان آبیاری را بیشتر کند.

علاوه بر این، می‌توان از روش‌های آبیاری بارانی و آبیاری زیرسطحی نیز بهره برد. آبیاری بارانی یک روش مدرن بوده که باعث توزیع یکنواخت آب در مزرعه می‌شود و برای زمین‌های ناهموار گزینه خوبی است. آبیاری زیرسطحی نیز اخیراً مورد توجه قرار گرفته برای خاک‌های سنگین‌بافت پیشنهاد می‌شود.

استفاده از تکنولوژی‌های هوشمند و پیشرفته

امروزه برخی از کشاورزان از حسگرهای رطوبت خاک و دما استفاده می‌کنند تا وضعیت واقعی نیاز گیاه به آب را شناسایی کنند. این حسگرها در کنار سیستم مدیریت آبیاری هوشمند، منجر به کاهش میزان هدررفت آب و بهبود آبیاری اصولی خواهند شد.

مدیریت کود و بهبود ساختار خاک

با مدیریت علمی کود مزرعه‌های زعفران، ساختار خاک بهبود پیدا کرده و میزان نفوذپذیری خاک افزایش پیدا می‌کند؛ در نتیجه شاهد جذب و نگهداری بهتر آب در خاک خواهیم بود. علاوه بر این، استفاده از مالچ‌های طبیعی نیز منجر به کاهش تبخیر آب شده و رطوبت خاک را بیشتر حفظ می‌کند.

علاوه بر موارد فوق، تغییر الگوی کشت و توسعه کشت در مناطق جدید، و همچنین آموزش و تبادل تجربه و دانش بین کشاورزان نیز می‌تواند در این زمینه کمک‌کننده باشد. در مجموع، این بحران کم آبی و خشکسالی که بر تولید زعفران در سال اخیر سایه افکنده نه تنها برای کشاورزان بلکه برای اقتصاد ملی ایران حائز اهمیت است. اگرچه کاهش ۲۰ تا ۳۸ درصدی تولید در برخی مناطق بسیار نگران‌کننده است، اما بروز و به‌کاربردن فناوری‌های نوین آبیاری، استفاده از حسگرهای هوشمند و مدیریت بهینه منابع خاکی و آبی می‌تواند صنعت زعفران را از این بحران عبور دهد و آینده‌ای روشن برای تولید زعفران در ایران بسازد.