بیگانه‌ای در پاریس

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

آرتین توکلی:  «شب آخر» عنوان رمانی است از امانوئل بُوو، نویسنده فرانسوی چیره‌دستی که کسانی مثل آندره ژید و ساموئل بکت نیز او را تحسین کرده‌اند. بوو که عمدتا با رمان «دوستان من» شناخته می‌شود، عمری کوتاه داشت و خیلی زود دیده از جهان فروبست. او را علی‌رغم قلم درخشانش نویسنده‌ای «قدرنادیده» می‌نامند؛ کسی که زندگی‌اش همچون آثارش، پرفرازونشیب بود و طعمِ فقر و بیماری و حبس را نیز در همین عمر کوتاه چشید. بوو در چهل‌وهفت‌سالگی بر اثر بیماری از دنیا رفت، آن هم در حالی که تقریبا از یادها رفته بود و مرگش بازتابی جز چند آگهی ترحیم مختصر و کم‌اهمیت نداشت. گویی این سرنوشتِ غریب هنوز هم ادامه دارد، چراکه او همچنان در فرانسه و دیگر نقاط جهان نویسنده‌ای مهجور باقی مانده است. با این‌همه، این بی‌مهری زمانه هرگز از اعتبار و ارزش والای آثارش کم نکرده است. در ایران اما، نشر ماهی به همت ترجمه‌های قاسم مؤمنی برخی از آثار این نویسنده را به چاپ رسانده است. این مسیر که پیش‌تر با انتشار آثاری نظیر «اَرمان» و «بازگشت فرزند و بکن-لبرویر» آغاز شده بود، اینک با «شب آخر» ادامه یافته است؛ رمان کم‌حجمی که یکی از کلیدی‌ترین آثار بوو به شمار می‌رود و اندکی پیش از مرگ زودهنگامش به نگارش درآمده است. «شب آخر» قصه به‌ظاهر سرراستی دارد؛ البته فقط در ظاهر. چنان‌‌که از عنوان کتاب برمی‌آید، مخاطب با آخرین شب زندگی مردی به نام «آرنولد» روبه‌روست؛ جوانی که در یکی از روزهای بارانی نوامبر، در اتاق تاریک هتلی در پاریس، به انتظار معشوقِ خود نشسته است. دیری نمی‌گذرد که ماجرا به خودکشی می‌کشد؛ آرنولد در مواجهه با بن‌بست وجودی خود، شیر گاز را باز می‌کند تا به زندگی‌اش پایان دهد: «اگر همان لحظه کسی می‌پرسید چرا می‌خواهد خودکشی کند، با تعجب جواب می‌داد که اصلا قصد مردن ندارد. لابد اضافه می‌کرد: می‌خواهید بدانید چرا این شیر را باز کردم؟ نه؟ این است که برایتان سؤال شده؟ از این ساده‌تر نمی‌شود. من عاشق هیجانم. عاشق بازی با خطر. اما نگران نباشید. هر وقت کار بیخ پیدا کند، شیر را می‌بندم و قال قضیه کنده است». با این حال، کار بیخ پیدا می‌کند؛ آرنولد در چند قدمی مرگ است که ناگهان زنی به نام «ژاکلین» از راه می‌رسد و او را نجات می‌دهد. پس از این اتفاق، رشته‌ای از وقایع پی‌درپی رخ می‌دهد که لذت کشف آنها، تنها در خواندن خودِ کتاب نهفته است و بازگویی‌شان در اینجا، هم از لطف ماجرا می‌کاهد و هم بیم لورفتن داستان را به همراه دارد. هرچه هست، «شب آخر» تلخ است و گیرا؛ از جهاتی نزدیک است به راسکولنیکفِ «جنایت و مکافات» داستایفسکی و دیگر داستان‌های بلندش، و از سوی دیگر، «بیگانه» کامو را یادآور می‌شود. امانوئل بوو سال‌ها پیش مدعی شده بود که ژانری نو پدید آورده است. ژانری که خودش آن را «رمان تنهایی فقیرانه» نامیده بود. او چندان هم بیراه نمی‌گفت. بوو استادِ ترسیمِ تنهایی بود، به تعبیر خودش: «تنهایی فقیرانه». ردپای این موضوع در «شب آخر» نیز به‌وضوح دیده می‌شود. از همین رو، می‌توان این اثر را در امتداد جهان‌بینی و دغدغه‌های ادبی بوو بازخوانی کرد. از سوی دیگر، این نویسنده فرانسوی، رمان کوتاه «شب آخر» را چنان جذاب و خواندنی نوشته که وقتی شروع می‌کنید به خواندنش، نمی‌توانید لحظه‌ای آن را رها کنید و گوشه‌ای بیندازیدش. به بیانِ دیگر، «شب آخر» از آن‌دست کتاب‌هایی‌ست که باید آن را یک‌نفس خواند و غرق شد در سیاهی و تلخی‌اش؛ تلخی و سیاهی‌ای که همراه است با جذابیت نثر شیوا و بی‌تکلف بوو؛ نثری که در ترجمه قاسم مؤمنی هم به‌خوبی برگردانده شده است. رمان، خواننده را با خود همراه می‌کند، به‌گونه‌ای که حتی پس از پایان کتاب هم مخاطب در فکرِ رمان و شخصیت‌هایش است، مشخصا شخصیت اصلی داستان، آرنولد؛ کاراکتری که برخلاف قهرمانان بسیاری از داستان‌های خیالی، نه کاملا سیاه است و نه کاملا سفید، نه یک قهرمان کامل است و نه یک ضدقهرمان مطلق. او میان مرگ و زندگی، بین حقیقت و خیال، و نیز میان امید و ناامیدی پرسه می‌زند. آرنولد، آدمی‌ست به‌غایت معمولی؛ کسی که از ملالِ روزمرگی و زندگی نکبت‌بارش چنان به ستوه آمده که دیگر هیچ پناهی برایش نمانده، حتی مرگ. او همان «از‌نفس‌افتاده‌»ای‌‌ست که حتی جهان پیرامونش هم وی را پس می‌زند. فضاسازی و ترسیمِ بیگانگی و کشمکش‌های درونی آدم‌ها، آن هم بدون کلیشه و اضافه‌گویی، چندان کار آسانی نیست. بوو در این اثرِ کوتاه، از پسِ این کار برآمده، این را می‌شود از همان جملات ابتدایی کتاب فهمید؛ کافی‌ست نگاهی بیندازید به جملات آغازین کتاب: «زنگ ساعت که چهار را زد، شب داشت سر شهر آوار می‌شد. آن بعدازظهر بارانی نوامبر، همه منتظرش بودند؛ منتظر شب. مگر نه اینکه شب آمده بود تا این روز نکبت را بشوید و ببرد؟». کتاب از همان ابتدا تکلیفش را با خواننده‌ مشخص می‌کند؛ خواننده به‌خوبی متوجه می‌شود که با چه فضا و اتمسفری روبه‌روست. و در این هم شکی نیست که بوو به‌درستی و ماهرانه از جنبه‌های روان‌شناختی بهره می‌گیرد و اتمسفرِ فلسفی و انسانی داستان را به تصویر می‌کشد. طبعا یکی از برجسته‌ترین نقاط قوت «شب آخر» را می‌توان همین فضاسازی قدرتمند آن دانست؛ به‌گونه‌ای که پاریس و خیابان‌هایش به‌خوبی می‌توانند به‌ تنهایی شاعرانه و انزوای آرنولد دامن بزنند. حتی هتلی که او در آن اقامت دارد و در آن دست به خودکشی می‌زند، به زندانی برای افکار این مرد جوان بدل می‌شود. نثرِ بوو نیز چنان‌که پیش‌تر هم اشاره شد، عاری از زرق‌وبرق‌های تجملی و بیهوده است و با جملات موجز، تأثیرش را دوچندان می‌کند. راوی -یا بهتر بگویم نویسنده- در این کتاب به دنبال محکوم‌کردن و قضاوت آرنولد نیست. راوی فقط روایتگر است و قضاوت را به خواننده می‌سپارد. این لحن سرد و بی‌طرفانه‌ای که بوو به راوی رمانش داده، مالامال است از جزئیات؛ از جملات بریده‌بریده و کوتاهی که در عین سادگی و ایجاز و واقع‌گرایی، خواننده را همراه و همسفرِ خود می‌کند. درباره جزئیات نیز نباید این سخنِ ساموئل بکت را از خاطر دور داشت: «امانوئل بوو بیش از هر شخص دیگری از غریزه‌ای برای فهم جزئیات اثرگذار برخوردار است». علاوه‌ بر این، «شب آخر» بیش از آنکه داستان یک خودکشی ساده، یک پرسه‌زنی فرانسوی یا حتی یک ماجرای عاشقانه یا جنایی باشد، داستانِ بیگانگی و جست‌وجوی معناست؛ داستانِ پوچی، و انسانی که می‌کوشد با کشمکش‌های درونی و بیرونی و پرسه‌زنی‌هایش در پاریس -و نیز خاطرات و کابوس‌ها و خیالاتش- برای زندگی و رنج‌های خود معنایی بیابد، اما باز هم به بن‌بست می‌خورد، به بن‌بستِ تمسخر و سوءتفاهم و باز هم پوچی. درواقع، شخصیت‌های امانوئل بوو اغلب در حاشیه جامعه قرار دارند؛ کسانی که در «معمولی‌بودن» خود غرق شده‌اند و با هر تلاشی برای تغییر مسیر زندگی، بیشتر در باتلاقِ سرنوشتِ خود فرو می‌روند. آرنولد نیز از این قاعده مستثنا نیست. این شخصیت چنان ملموس ترسیم شده که خواننده بی‌اختیار، علی‌رغم تمام کاستی‌هایش، با او همذات‌پنداری می‌کند. اما هنرِ بوو در اینجاست که آرنولد را در هول‌وهراسِ تردید رها می‌کند؛ آنجا که در پرسه‌زنی‌هایش به این می‌اندیشد که «نکند تمامی این حوادث توهمی بیش نباشد؟». این عدمِ قطعیت، نه‌فقط در ذهن آرنولد، که به ذهن و فکر مخاطب هم منتقل می‌شود و او را در هزارتوی تردیدِ نویسنده شریک می‌سازد. سوای اینها، «شب آخر» پایانی خاص دارد؛ فرجامی که چندان قطعی نیست و با پایان‌بندی‌ای نسبتا شوکه‌کننده همراه است. در مجموع، «شب آخر» خواندنی است، می‌شود آن را در کمتر از یک روز خواند و تمامش کرد، اما اثرش بر ذهن می‌ماند و خواننده را با پرسش‌های مهمی روبه‌رو می‌کند؛ پرسش‌هایی در بابِ معنای زندگی، تنهایی، انزوا، ترس از گذشته، مرگ، احساس گناه و خیلی چیزهای دیگر. برای آنان ‌که در این وانفسا هنوز دغدغه کتاب دارند و عطشِ خواندن یک رمان کوتاه درخشان را در سر می‌پرورانند، «شب آخر» می‌تواند پیشنهادی تأمل‌برانگیز باشد. ناگفته نماند که «شب آخر»، نه ادعای شاهکاربودن دارد و نه در زمره‌ آثار حادثه‌محور و پرتب‌وتاب جای می‌گیرد. اگرچه بوو از عنصر تعلیق بهره می‌گیرد و گاه خواننده را در فضای وهم‌آلود تردید غرق می‌کند، اما شاید این اثر برای کسانی که به دنبال قصه‌های پرتنش و ریتمِ سریع‌اند، انتخاب چندان دندان‌گیری نباشد. در آخر، چند جمله‌ای بخوانید از امانوئل بوو و «شب آخر»ش: «بغض گلویش را فشرد و کم مانده بود به حال خودش گریه کند. یکدفعه این فکر به سرش زد که خودِ او هم قربانی این دنیاست. اگر این آدم‌های پست‌فطرت نبودند، اگر این سگ‌دو زدن برای یک لقمه نان نبود، اگر این جماعت خفه‌اش نکرده و ریشه هرچه نجابت که در وجودش بود نخشکانده بودند، باز هم آن کار را می‌کرد؟ گناه همه خطاهایش فقط گردن دنیا بود...».