«سرخ و سیاه»؛ تقابل عشق و قدرت

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

سحر زند- آیدا پناهنده در «سرخ و سیاه» به سراغ جهانی رفته که در نگاه نخست، تفاوت زیادی با جهان آشنای آثار قبلی او دارد؛ او این بار به گذشته های دور سفر کرده است و مناسبات اجتماعی و طبقاتی را در آن دوره تصویر کرده است.آدم‌هایی گرفتار در محدودیت‌های زمانه و قدرتی که نه‌تنها بر سرنوشت جمعی، بلکه بر خصوصی‌ترین لایه‌های زندگی افراد نیز سایه انداخته است. با این حال، اگر کمی دقیق‌تر به جهان این سریال نگاه کنیم، متوجه می‌شویم که پناهنده چندان هم از دغدغه‌های همیشگی‌اش فاصله نگرفته است. او همچنان به سراغ انسان‌هایی می‌رود که در میان خواسته‌های شخصی، الزام‌های اجتماعی و شرایطی بیرون از اراده خود گرفتار شده‌اند.

نکته مهم در «سرخ و سیاه» این است که تاریخ برای کارگردان صرفاً یک پس‌زمینه تزئینی نیست. انتخاب دوره قاجار فرصتی فراهم کرده تا مناسبات قدرت و نابرابری اجتماعی در شکلی عریان‌تر به نمایش درآیند. در این جهان، فاصله میان حاکم و رعیت تنها یک اختلاف جایگاه اجتماعی نیست؛ مرزی است که حتی امکان دوست داشتن، انتخاب کردن و صاحب سرنوشت خود بودن را از آدم‌ها می‌گیرد. علی شادمان با ایفای شخصیت «نوروز»تجربه‌ای کاملا متفاوت رقم زده است. نوروز، نقاش جوان داستان، در موقعیتی قرار می‌گیرد که هنر و توانایی‌اش به او امکان نزدیک شدن به جهان صاحبان قدرت را می‌دهد، اما این نزدیکی هرگز به معنای برخورداری از حقوق و اختیارات آنها نیست.

در واقع، یکی از وجوه قابل تأمل سریال، پیوند میان عشق و مناسبات قدرت است. رابطه نوروز و فانوس را نمی‌توان صرفاً یک عاشقانه در بستر تاریخی دانست. این رابطه از همان ابتدا با مسئله نابرابری، خشونت و حق انتخاب گره می‌خورد. در چنین شرایطی، عشق دیگر فقط یک تجربه عاطفی و شخصی نیست؛ به نوعی مقاومت در برابر نظمی تبدیل می‌شود که برای انسان‌ها، حتی در خصوصی‌ترین تصمیم‌هایشان، حد و مرز تعیین کرده است. شاید به همین دلیل است که اتفاقات عاطفی سریال، بار اجتماعی و سیاسی پیدا می‌ کنند.

در این سریال فضاسازی، طراحی لباس و صحنه و ترکیب‌بندی قاب‌ها در خدمت ساختن جهانی قرار گرفته‌اند که قرار نیست صرفاً تصویری باشکوه از گذشته ارائه دهد. زیبایی ظاهری این جهان در کنار خشونت و بی‌رحمی مناسبات درونی آن قرار می‌گیرد و همین تضاد، به تصاویر سریال کیفیتی دوگانه می‌بخشد. گویی پشت رنگ‌ها، معماری و جلوه‌های بصری، همواره واقعیتی تلخ و ناآرام جریان دارد. این انتخاب به‌خصوص از آن جهت اهمیت دارد که سریال را از افتادن در دام بازسازی‌های تاریخیِ صرفاً پرزرق‌وبرق دور می‌کند.

بازی بازیگران نیز در شکل‌گیری این جهان اهمیت دارد. علی شادمان در نقش نوروز، باید میان آسیب‌پذیری عاطفی و نوعی ایستادگی درونی تعادل برقرار کند. یکی دیگر از نقش های برجسته سریال را پارسا پیروزفر ایفا کرده است. او در نقش حاکم، سویه دیگری از این تقابل را نمایندگی می‌کند؛ قدرتی که برای تحقق خواسته‌های خود نیازی به توضیح دادن و توجیه کردن ندارد، زیرا ساختار پیرامونش از پیش امکان تحمیل اراده را برای او فراهم کرده است. حضور ندا جبرائیلی از دیگر امتیازات سریال محسوب می‌شود بازی متفاوت و چمشگیر او قابل تأمل است به خصوص در لحظات پایانی عمر.

نکته دیگری که نمی‌توان از کنار آن گذشت، نسبت این سریال با تجربه قبلی پناهنده، یعنی «در انتهای شب» است. در آن مجموعه، کارگردان در مقیاسی کوچک و در بستر زندگی روزمره، به سراغ بحران روابط انسانی رفته بود. آنجا آدم‌ها زیر فشار مناسبات خانوادگی و اقتصادی قرار داشتند و اینجا زیر سایه ساختاری سیاسی و اجتماعی که حتی ابتدایی‌ترین حقوق فردی را محدود می‌کند. در هر دو اثر، مسئله اصلی انسان است و دشواری زیستن در شرایطی که همیشه امکان انتخاب آزادانه وجود ندارد.

عنوان «سرخ و سیاه» نیز از این منظر قابل تأمل است. سرخی می‌تواند یادآور شور زندگی، عشق، میل و خشونت باشد و سیاهی به فضای سنگین استبداد، ترس و سرنوشت‌های تلخ اشاره کند..

در نهایت، ارزش «سرخ و سیاه» را باید در این جست‌وجو کرد که تلاش می‌کند از دل یک قصه عاشقانه، تصویری از مناسبات انسانی و اجتماعی ارائه دهد که محدود به یک دوره تاریخی نیست.

اما آنچه تا اینجا اهمیت دارد، انتخاب هوشمندانه آیدا پناهنده برای روایت تاریخ از زاویه زندگی کسانی است که معمولاً در حاشیه روایت‌های رسمی قرار می‌گیرند و نزدیک شدن به مناسبات اجتماعی دورانی که در بستر آن عاشفانه‌ای روایت می‌شود.