فورگ؛ آمیزه فخر و فقر در روستای ایرانی

هفته گذشته را با گروهی از دانشجویان معماری دانشگاه تهران در روستایی بی‌­نظیر و کهن در جنوب خراسان گذراندیم. روستایی فاخر به لحاظ منظر فضای مصنوع و طبیعت و فقیر از نظر ترکیب اجتماعی جمعیت و امکانات اقتصادی ساکنان امروزش.

صد حیف و باز افسوس که ما قدر این گنجینه‌­های بی­‌مثال ایران‌مان را نمی‌­دانیم و حتی بعد از برخی رسیدگی‌ها و کشیده‌شدن دستی از سوی دولت بر سر و روی روستا در دهه گذشته، باز روستا زیر غباری از بی­‌توجهی از سوی ساکنان خود، به‌ویژه جوانان، چهره زیبای خود را پنهان می­‌کند و زندگی در محیط روستا آن‌طور که باید و شاید به صورت فعال جریان نمی­‌یابد. امروز در این یادداشت از زوایای مختلف به فورگ (Foorg)، این روستای تاریخی و باابهت استان خراسان می­‌پردازم و چشم‌اندازهای ممکن برای آینده آن را ترسیم می­‌کنم؛ زیرا مشت نمونه خروار است و هم مشکلات اقتصادی و اجتماعی فورگ کمابیش در روستاهای دورافتاده‌­تر کشورمان تکرار می­‌شوند و هم چاره‌های این دردها بیش ‌و ‌کم یکی است. ‌در معرفی فورگ در وب چنین آمده: روستای گردشگری فورگ، یکی از کهن‌ترین آبادی‌های شهرستان دَرمیان (Darmian)، با قلعه‌­ای عظیم و باابهت، در زمان نادرشاه توسط میرزا بقاخان حاکم منطقه ساخته شده، اما آن را به خاطر سنگ­‌نوشته‌ای به مظفر کیقباد و دوره ساسانی هم نسبت می‌دهند. در دوره ساسانیان منطقه قهستان ایالتی بوده بین شهرهای بزرگی همچون هرات و نیشابور که علاوه بر آبادانی و داشتن روستاهای حاصلخیز، به داشتن مردمان و جنگاورانی بااستعداد و سلحشور نیز معروف بوده است. ‌ما نیز آخر هفته گذشته شاهد بودیم که دو اتوبوس بزرگ توریست مشهدی و گیلانی به فورگ آمدند، اما سریع بعد از بازدید از آن قلعه باشکوه از آنجا رفتند؛ زیرا هیچ‌گونه زیرساخت خدماتی برای پذیرایی از آنها در روستا وجود نداشت. در آمار آمده که فورگ روستایی در 107کیلومتری جنوب شرقی بیرجند با 195 خانوار و 823 نفر جمعیت است که قاعدتا آمار مربوط به 

۱۰ سال پیش است؛ زیرا امسال شاهد بودیم که آمارگیر جوانی در ده می‌چرخید و ناامید، آمار جمع می‌­کرد. به‌خوبی متوجه شدیم که روستا هر سال تعدادی از جمعیت جوان و فعال و نیز کودکان خود را از دست داده است. تنها کودکانی که در روستا دیدیم، چند بچه‌­ای بودند که با خانواده‌شان از زاهدان آمده بودند تا دیداری کوتاه با خانواده و پدربزرگ و مادربزرگ‌شان داشته باشند و نیز چند پسربچه نوجوان که از دیدن دانشجویان همراه ما به شوق آمده بودند و با دوچرخه­‌هایشان دور ما می‌­گشتند و خودنمایی می‌کردند. ‌فورگ منظری زیبا و یکدست دارد. روی شیبی تند و در دامنه کوه مؤمن‌آباد، درست زیر قلعه بزرگ کهنش ساخته شده است. دارای آب‌و‌هوای سرد کوهستانی است و جزء مناطق ییلاقی خراسان جنوبی به شمار می‌رود. شغل اکثر مردم این ناحیه کشاورزی و باغداری بوده که ما در دو روزی که میهمان روستا بودیم، برداشت زرشک را شاهد بودیم. این کار شاق، بیشتر توسط بانوان مسن‌­تر و فقیر ساکن روستا انجام می‌شد. دامداری نیز شغل دوم آنها محسوب می‌شود. زرشک مهم‌ترین محصول و شاخصه این مناطق است که اهالی جوان غیرساکن به تجارت آن در بیرجند مشغول هستند. تمام اطراف فورگ را دشت‌های وسیع با باغستان‌های زرشک احاطه کرده و هر منظره‌ای در اینجا، یا به قلعه ختم می‌شود یا به درختان سرخ زرشک که به بار نشسته‌اند. کوچه‌های تنگ و زیبای شیب‌دار، ساباط‌های بی‌شمار، معماری کوهستانی، معماری پلکانی با مصالح سنگ و خشت و آجر و چوب، مساجد قدیم و جدید با ایوان­‌های دلباز گشوده رو به دشت‌های زیر پا، ورودی‌های تعریف‌شده با طاق و ساباط، همگی از ویژگی‌های بارز معماری روستاست که به فیض طرح جداره‌سازی‌های معمول بنیاد مسکن در روستاها، چند سال پیش توسط دکتر غلامرضا اکرمی، معمار و استاد قدیمی دانشگاه تهران و همکاران، به نوعی بازآفرینی شده و شکل و منظر زیبا و منظمی پیدا کرده است، اما متأسفانه تمیز نگه داشته نمی­‌شود. ‌باید گفت علی‌رغم این کوشش‌ها، به خاطر خشک‌سالی دهه‌های اخیر و از آن مهم‌تر به دلیل ایجاد‌نشدن شبکه باکفایتی از فعالیت‌های اقتصادی بومی به‌هم‌پیوسته و مرتبط با گردشگری، این روستای تاریخی نیز مانند ده‌ها روستای دیگر در منطقه، به نوعی رها شده است؛ به‌خصوص توسط ساکنان خود روستا که بیشتر به اسدیه و بیرجند، یعنی شهرهای بزرگ‌تر اطراف کوچ کرده­‌اند.

‌اگرچه فورگ به لحاظ داشتن قلعه بسیار زیبا از اهمیت خاصی در منطقه خراسان جنوبی برخوردار است، در شناسایی آن به ایرانیان متأسفانه اقدامی نشده است. بافت روستا که بر روی کوه و در دور تا دور قلعه عظیم شکل گرفته، به فورگ سیمایی رؤیایی داده است که به روایتی از ارگ بم هیچ کم ندارد. قلعه به همراه برج‌های بلند خود از دوردست بر فراز کوه خودنمایی می‌کند و امتیاز اصلی فورگ در مقابل دیگر روستاهای تاریخی در مقوله گردشگری، روایاتی هستند مانند اینکه از زمان حسن صباح تا آمدن قوم مغول حکومت قهستان در دست امرا و حکام اسماعیلیه و یکی از مراکز عمده و بعد از الموت، مهم‌ترین مقر حضور فدائیان اسماعیلیه بوده است. قلعه‌های عظیم و باابهتی نظیر قلعه فورگ، قلعه کل حسن صباح، قلعه زردان، قلعه کوه قاین، قلعه قلاع‌سرایان، قلعه شاهدژ، قلعه رستم و... از مشهورترین قلاع اسماعیلیه در قهستان تاریخی هستند. وجود این قلعه‌ها و آثار مهم تاریخی سلجوقی در افین و چنشت و دیگر روستاهای منطقه می‌تواند در مجموع جاذبه‌های گردشگری مهمی را ایجاد کند و جمعیت جوان را به فورگ بازگردانده و به زندگی اهالی منطقه رونق دوباره بدَمد.