یک قرن تلاش ژاپن برای کاهش ریسک زلزله موفق بود؟

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

در هفته گذشته دهم شهریور سالروز زلزله ۱ سپتامبر ۱۹۲۳ (۱۰ شهریور ۱۳۰۲ شمسی) در کانتو -نزدیکی توکیو- ژاپن با بزرگای هشت بود که در آن بیش از صد هزار نفر عمدتا در اثر آتش‌سوزی خانه‌ها با اشتعال چراغ‌های خوراک‌پزی در منازل اکثرا چوبی وقت، پس از زلزله جان باختند. یک سپتامبر در ژاپن به‌ عنوان روز پیشگیری از سوانح -بوسای نوهی- توسط کابینه ژاپن در سال ۱۹۶۰ برای ارتقای آمادگی در برابر مخاطرات شدید طبیعی نام‌گذاری شد. در یکم سپتامبر ۱۹۲۳، زلزله‌ با لرزش، آتش‌سوزی و سونامی ناشی از آن ‌از نظر درجه تخریب آسیب بزرگی به ژاپن وارد کرد، اما رویکرد ژاپن به پیشرفت‌های چشمگیری در برنامه‌ریزی شهری و مهندسی زلزله منجر شد‌. اول سپتامبر، روز اول هفته پیشگیری از سوانح ژاپن نیز هست که در آن به مرور بازرسی تجهیزات اضطراری ساختاری، چرخش منابع غذایی-آب بلندمدت و انجام شبیه‌سازی‌های جست‌وجو و نجات منطقه‌ای ‌نیز می‌پردازند.

ژاپن با زلزله‌های بزرگ مکرر در منطقه فرورانش -گودال‌های نانکای و ساگامی- مواجه است. طی صد سال پس از زلزله کانتو، راهبرد ژاپن بر توسعه آیین‌نامه‌های مهندسی دقیق، فناوری هشدار فوری و نوسازی شهری با توجه به ریسک متمرکز بوده است. مقررات توسعه ژاپن سه سطح از عملکرد لرزه‌ای را اعمال می‌کند: تایشین (تاب‌آوری لرزه‌ای)، سیشین (میرایی)‌ و منشین (جداسازی از پایه). سامانه‌های هشدار پیش‌هنگام برای ایمنی قطار‌ها ‌هنگام زلزله ابتدا در سال ۱۹۶۴ در ژاپن توسعه یافت. این سامانه خطوط گاز شهری و آسانسورها را قبل از رسیدن موج مخرب ثانویه زلزله به‌طور ایمن متوقف می‌کند.

آتش‌نشانی‌های شهری با پیروی از درس‌های زلزله‌های بزرگ کانتو در سال ۱۹۲۳ و کوبه در سال ۱۹۹۵، با دستورالعمل مدیریت شهری به‌ویژه در توکیو و شهرهای بزرگ ژاپن به‌صراحت از بلوارهای عریض، پارک‌های وسیع به ‌عنوان فضای باز و ساختمان‌های تاب‌آور در برابر آتش برای جلوگیری از گسترش آتش ناشی از زلزله در مناطق پرجمعیت استفاده می‌کنند.

در مکزیک، شهر مکزیکوسیتی با خاک‌های رسی ژرف دریاچه‌ای که روی بستر باستانی دریاچه‌ای ساخته شده‌، امواج لرزه‌ای ورودی از مناطق فرورانش -حدود ۳۰۰ کیلومتر دورتر- را تقویت می‌کنند. سامانه هشدار لرزه‌ای مکزیک، ساسمکس، با فرصت ۶۰ تا 120 ثانیه زمان پیش از رسیدن موج‌های ثانویه و سطحی شدید به پایتخت به ‌دلیل دوربودن کانون‌های زمین‌لرزه فرورانشی با آژیرهای عمومی، شبکه‌های پخش و مدیریت خودکار ساختمان‌ها امکان تخلیه فوری انبوه جمعیت را با موفقیت و از سال ۱۹۹۰ اجرا می‌کند. توجه کنیم این سامانه فقط پنج سال پس از زمین‌لرزه بزرگ ۱۹ سپتامبر ۱۹۸۵ مکزیکوسیتی، با حدود ۳۰ هزار کشته‌ راه‌اندازی شد. در سال ۲۰۱۷ دقیقا در سالروز زلزله ۱۹۸۵، رخداد مشابهی در مکزیک رخ داد و این‌بار تلفات فقط حدود ۴۰۰ نفر بود.

در نیوزیلند با برنامه‌ریزی فضایی کاربری زمین در ممنوعیت‌های ساخت‌وساز در راستای گسل‌های فعال و مدیریت عملی و متناسب با ریسک مصالح بنایی قدیمی برنامه‌های موفقی در زمینه کاهش ریسک اجرا کرده‌اند. زلزله خلیج هاوک در شمال نیوزیلند در سال ۱۹۳۱ با بزرگای ۷.۸ مرگ‌بارترین فاجعه لرزه‌ای نیوزیلند مدرن بوده که منجر به ۲۵۶ کشته شد و سازه‌های بنایی غیرمسلح تقریبا به‌طور کامل فروریختند. توسعه آیین‌نامه‌های ساختمانی ۱۹۳۵ پس از زلزله ۱۹۳۱ رخ داد‌ که بنای آجری غیرمسلح را ممنوع و الزامات طراحی نیروی جانبی را برای قاب‌های سازه‌ای الزامی کرد. زلزله‌های ۱۹۴۲ با بزرگای ۷.۲ و ۷.۰ با خسارات شدید در ولینگتون، در زمان جنگ جهانی دوم به تغییر سیاست مدیریت ریسک انجامید و بیمه اتکایی سوانح با حمایت دولت پس از این زلزله ایجاد شد؛ چراکه نشان داد بیمه‌گران خصوصی نمی‌توانند به‌تنهایی خسارات عمده ناشی از سوانح طبیعی را جبران کنند.

رویکرد تاریخی ایران به مدیریت ریسک سوانح ریشه در قرن‌ها سازگاری اجتماعی-اکولوژیکی با محیط‌های خشن، رخداد زمین‌لرزه‌ها و کمبود مزمن آب در فلات ایران دارد. مدت‌ها پیش از آنکه چارچوب‌های مدیریت اضطراری مدرن وجود داشته باشند، مهندسی سنتی ایران، برنامه‌ریزی فضایی شهری و حکمرانی جامعه به‌طور ضمنی تاب‌آوری در برابر سوانح را در محیط ساخته‌شده طراحی می‌کردند. سازگاری لرزه‌ای بومی با تکنیک‌های طاق‌ و گنبد تنش‌های بنا را‌ حین حرکت زمین در زلزله‌ها را به‌شدت کنترل می‌کند و از ترک‌خوردگی کششی خطرناکی که باعث فروپاشی سقف‌های مسطح یا دیوارهای غیرمسلح می‌شود، جلوگیری می‌کند. تیرهای حلقوی چوبی به‌صورت نوارهای چوبی انعطاف‌پذیر به‌ عنوان میراگرهای لرزه‌ای طبیعی عمل می‌کنند که نیروهای برشی جانبی را جذب کرده و دیوارها را به هم متصل نگه می‌دارند تا از شکست فاجعه‌بار جلوگیری شود.

زیرساخت‌های زیرزمینی و تاب‌آوری در برابر سوانحی اقلیمی دو تهدید مداوم روبه‌رو بوده است: خشک‌سالی شدید و تخریب فیزیکی در اثر زلزله. قنات‌ها که بیش از سه هزار سال پیش ایجاد شده‌اند، کانال‌های قنات با شیب ملایمی هستند که توسط سفره‌های آبرفتی تغذیه می‌شوند. سامانه قنات با انتقال آب به اعماق زمین، از منابع آب جامعه در برابر تبخیر سطحی، گسیختگی سطحی ناشی از زلزله و موج‌های گرمای فصلی محافظت می‌کرد. استانداردهای لرزه‌ای ایران، استاندارد ۲۸۰۰‌ -‌برای طراحی مقاوم در برابر زلزله ساختمان‌ها‌- نشان‌دهنده تغییر از خرد بومی تجربی به یک چارچوب مهندسی ساختمان پویاست.

از زمان زلزله طبس در ۲۵ شهریور ۱۳۵۷ با بزرگای ۷.۴ ‌و سپس زلزله منجیل ۱۳۶۹ بزرگای ۷.۳ و بم ۱۳۸۲ با بزرگای ۶.۵ و سرپل ذهاب ‌۱۳۹۶ با بزرگای ۷.۳ مدیریت ریسک زلزله در ایران در حوزه‌های نهادی، مهندسی و نظارتی پیشرفت‌هایی داشته است. تأسیس پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله در سال ۱۳۶۸ برای مطالعات جامع زلزله، مدل‌سازی ریسک و آموزش پیشرفته تحصیلات تکمیلی و ایجاد نهادهای ملی مدیریت ریسک، سازمان مدیریت بحران تحت نظر وزارت کشور و توسعه شبکه ملی جنبش شدید زمین توسط مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و پرورش نسلی از متخصصان و کارشناسان ایرانی زلزله هم‌زمان با انتشار پنج ویرایش آیین‌نامه 2800 تا سال ۱۴۰۵ از ‌اقدامات ایران در توسعه برنامه کاهش ریسک زلزله طی پنج دهه اخیر بوده است.