سبد خرید ایرانی‌ها چطور با تورم و جنگ تغییر کرد؟

تورم وقتی از نمودارها و شاخص‌های اقتصادی فراتر می‌رود، خودش را در سبد خرید خانوار نشان می‌دهد؛ در تعداد کالاهایی که یک خانواده به خانه می‌برد، محصولاتی که ترجیح می‌دهد بیشتر ذخیره کند و حتی کالاهایی که در شرایط عادی شاید جایی در فهرست خریدش نداشته باشند. گزارش عملکرد سال ۱۴۰۴ اُکالا نیز تصویری از همین تغییر را ترسیم می‌کند؛ سالی که افزایش قیمت مواد غذایی، اختلال در تأمین و دو دوره بحران، رفتار خرید کاربران این پلتفرم را تغییر داد.

 

داده‌های اُکالا نشان می‌دهد در روزهای ابتدایی جنگ، میانگین تعداد کالا در هر سبد خرید حدود ۳۵ درصد افزایش پیدا کرد. خرید از کالاهای روزمره و مصرفی به سمت اقلامی رفت که امکان نگهداری بیشتری داشتند. فروش برنج در ۱۲ روز جنگ ۱۸۶ درصد افزایش یافت، فروش حبوبات و سویا ۹۲ درصد بالا رفت و کنسروها نیز رشد ۵۰ درصدی را تجربه کردند. در مقابل، فروش محصولاتی مانند خامه، نوشابه و چیپس و پفک کاهش یافت.

یکی از روشن‌ترین نشانه‌های این تغییر رفتار، آب معدنی بود. در نخستین روز جنگ حدود ۹۱ هزار بطری آب معدنی در اُکالا فروخته شد؛ رقمی که بالاترین فروش روزانه این گروه در کل سال بود. به این ترتیب، بحران نه‌تنها اندازه سبد خرید را بزرگ‌تر کرد، بلکه اولویت‌های آن را نیز تغییر داد: کالاهای ماندگارتر و ضروری‌تر سهم بیشتری از خرید پیدا کردند.

 

تورم در قفسه‌های مجازی

اما تغییر رفتار مصرف‌کننده تنها محصول جنگ نبود. تورم در تمام طول سال به‌تدریج سبد خرید را تحت فشار گذاشت. داده‌های اُکالا نشان می‌دهد میانگین قیمت روغن در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل ۲۴۵ درصد افزایش یافته است. برنج ۲۱۳ درصد، گوشت و مرغ ۱۵۷ درصد، سس ۱۵۴ درصد و سوسیس و کالباس ۱۲۷ درصد گران‌تر شده‌اند.

گزارش اُکالا در کنار این ارقام به روند صعودی قیمت روغن، برنج و مرغ در ماه‌های پایانی سال اشاره می‌کند؛ روندی که در برخی مقاطع با افت موجودی کالاها نیز همراه بوده است. برآیند این دو اتفاق، برای مصرف‌کننده چیزی فراتر از افزایش قیمت بوده است: تغییر در زمان و نوع خرید.

گزارش با اشاره به داده‌های مرکز آمار، نرخ تورم نقطه‌به‌نقطه گروه خوراکی‌ها در اسفند ۱۴۰۴ را ۱۱۲.۷ درصد اعلام می‌کند. در چنین شرایطی، خرید روزمره بیش از گذشته به تصمیمی اقتصادی تبدیل می‌شود؛ تصمیمی درباره اینکه چه چیزی، با چه قیمتی و در چه زمانی خریداری شود.

 

لبنیات؛ صدرنشین سبد خرید

در میان گروه‌های کالایی اُکالا، لبنیات همچنان بزرگ‌ترین سهم را در تعداد کالاهای فروخته‌شده دارد و ۲۷ درصد از فروش تعدادی را به خود اختصاص داده است. پس از آن تنقلات با ۲۳ درصد، نوشیدنی‌ها با ۱۳ درصد و خواربار با ۸ درصد قرار گرفته‌اند. نظافت منزل و ادویه و چاشنی هرکدام ۶ درصد، محصولات آرایشی و بهداشتی ۵ درصد و کنسرو و غذای نیمه‌آماده ۴ درصد از فروش تعدادی را تشکیل داده‌اند.

اما وقتی معیار ارزش ریالی باشد، تصویر کمی تغییر می‌کند. لبنیات با سهم ۱۸ درصد همچنان در صدر است، اما نظافت منزل با ۱۴ درصد، خواربار با ۱۲ درصد، نوشیدنی با ۱۱ درصد و تنقلات با ۱۵ درصد نیز سهم قابل توجهی از ارزش فروش دارند.

در سطح برندها نیز میهن، پگاه و فامیلا از نظر تعداد کالای فروخته‌شده سه برند اول اُکالا بوده‌اند. از نظر ارزش ریالی اما فامیلا در جایگاه نخست قرار گرفته و هراز و کوکاکولا پس از آن قرار گرفته‌اند.

تنوع انتخاب کاربران نیز بیشتر شده است. تعداد برندهای قابل خرید در اُکالا از ۱۴۵۵ برند در سال ۱۴۰۲ به ۲۷۴۷ برند در سال ۱۴۰۳ و ۳۴۹۵ برند در سال ۱۴۰۴ رسیده است؛ یعنی تعداد برندهای در دسترس کاربران در یک سال حدود ۲۷ درصد افزایش پیدا کرده است.

در میان جست‌وجوهای کاربران نیز دلستر با حدود ۱.۴۵ میلیون جست‌وجو در صدر قرار گرفته و نسکافه، پاک، میهن و اکتیو در رتبه‌های بعدی بوده‌اند. برخی برندها نیز جهش قابل توجهی در جست‌وجو داشته‌اند؛ زومر و کلورآپ هرکدام رشد ۶۰۰ درصدی و لادن رشد ۳۳۶ درصدی جست‌وجو را ثبت کرده‌اند.

 

کالابرگ، یک مسیر تازه برای خرید آنلاین

در همین سال، اُکالا بخشی از فعالیت خود را به خرید کالابرگی اختصاص داد. امکان خرید با کالابرگ از بهمن ۱۴۰۳ به این پلتفرم اضافه شد و در سال ۱۴۰۴ کاربران در ۲۲۲ شهر از این امکان استفاده کردند.

در سفارش‌های کالابرگی، لبنیات با ۴۳ درصد بیشترین سهم را داشته و خواربار ۴۱ درصد از این سفارش‌ها را تشکیل داده است. محصولات پروتئینی نیز ۱۳ درصد سهم داشته‌اند. در سطح کالا، شیر با سهم ۱۹ درصدی پرفروش‌ترین محصول بوده و پنیر با ۱۵ درصد و روغن با ۱۳ درصد پس از آن قرار گرفته‌اند.

تهران، مشهد و اصفهان بیشترین تعداد سفارش‌های کالابرگی را ثبت کرده‌اند. به این ترتیب، خرید آنلاین برای بخشی از خانوارها از یک انتخاب مبتنی بر راحتی و سرعت، به مسیری برای استفاده از اعتبار خرید کالاهای اساسی نیز تبدیل شده است.

 

نان؛ یک خرید روزمره که آنلاین شد

تغییر الگوی خرید تنها به کالاهای بسته‌بندی‌شده محدود نمانده است. سرویس نان اُکالا نیز در سال ۱۴۰۴ رشد کرده و تعداد سفارش‌های روزانه آن ۷۱ درصد افزایش یافته است. هر سفارش به‌طور میانگین شامل سه نان بوده و جمعه با سهم ۱۸ درصدی پرترافیک‌ترین روز هفته بوده است. شنبه و پنجشنبه نیز هرکدام ۱۵ درصد سفارش‌ها را به خود اختصاص داده‌اند.

سنگک با سهم ۶۶ درصدی محبوب‌ترین نان در این سرویس بوده و بربری با ۲۲ درصد در جایگاه دوم قرار گرفته است. لواش، تافتون و سایر نان‌ها نیز هرکدام ۶ درصد سهم داشته‌اند. ساعت ۹ صبح و ۷ عصر نیز شلوغ‌ترین زمان‌های سفارش نان بوده‌اند.

 

اُکالا بزرگ‌تر شد

در کنار تغییر رفتار مصرف‌کننده، خود اُکالا نیز در سال ۱۴۰۴ شبکه فعالیتش را گسترش داده است. تعداد فروشگاه‌های فعال این پلتفرم به ۴۷۴۷ واحد رسیده و شبکه آن در ۲۷۵ شهر فعال بوده است.

در میان انواع فروشگاه‌ها، تعداد فروشگاه‌های زنجیره‌ای ۲۶ درصد، سوپرمارکت‌ها ۴۹ درصد و نانوایی‌ها ۷ درصد افزایش داشته است. رشد سوپرمیوه‌ها نیز ۱۶۵ درصد اعلام شده است.

برخی شهرها رشد قابل توجهی در تعداد سفارش داشته‌اند. مرند با رشد ۵۴۹ درصدی در صدر قرار گرفته و پس از آن بناب با ۲۱۷ درصد، میانه با ۱۶۱ درصد، لنگرود با ۱۴۹ درصد و زابل با ۱۰۱ درصد قرار گرفته‌اند. حتی شهرهای کوچک‌تر نیز سهمی از این رشد داشته‌اند؛ گلپایگان ۵۱۵ سفارش، سامان ۴۷۵ سفارش و کلارآباد ۴۴۱ سفارش در سال ثبت کرده‌اند.

جغرافیای خرید در دوره‌های بحرانی نیز تغییر کرده است. در خرداد، سهم سفارش‌های مازندران و گیلان نسبت به دوره مشابه به‌ترتیب ۴۰ و ۵۶ درصد افزایش یافت. در ۲۰ روز پایانی سال نیز سهم این دو استان ۳۶ و ۳۷ درصد رشد کرد. تعداد سفارش‌های کلاردشت و فومن نیز در این دوره به‌ترتیب ۳۶۰ و ۲۴۶ درصد افزایش یافت.

 

ضربه جنگ به شبکه ارسال

بحران اما فقط رفتار مشتری را تغییر نداد؛ شبکه لجستیک اُکالا نیز تحت تأثیر جنگ قرار گرفت. در سال ۱۴۰۴ بیش از ۱۷۵ هزار سفیر در شبکه ارسال اُکالا فعالیت کردند و میانگین زمان تحویل سفارش در کل سال ۳۴ دقیقه بود. سریع‌ترین سفارش سال تنها در پنج دقیقه به دست مشتری رسید و رکورد بیشترین تعداد ارسال توسط یک سفیر در یک روز ۶۰ سفارش بود.

در جریان جنگ ۱۲روزه، میانگین زمان تحویل سفارش‌ها به ۴۱ دقیقه افزایش یافت. پس از آن و در دوره ۴۰روزه، این زمان به ۳۲ دقیقه کاهش پیدا کرد. نرخ تحویل موفق نیز از ۹۳ درصد در جنگ ۱۲روزه به ۹۴ درصد در دوره ۴۰روزه رسید.

تغییر در وضعیت سفیران نیز قابل توجه بود. نرخ ریزش سفیران فعال در هفته نخست جنگ ۲۸ درصد اعلام شد و در هفته دوم به ۳۷ درصد رسید. یعنی بخشی از فشار بحران مستقیماً به نیروی عملیاتی پلتفرم منتقل شد؛ نیرویی که برای حفظ خرید آنلاین در شرایط ناپایدار، نقش حلقه آخر زنجیره را بر عهده داشت.

 

از فروشگاه آنلاین تا خدمات مالی

اُکالا در سال ۱۴۰۴ هم‌زمان با توسعه شبکه فروش و توزیع، خدمات مالی خود را نیز گسترش داده است. خرید اعتباری، BNPL و خرید عمده برای سازمان‌ها و شرکت‌ها به خدمات این پلتفرم اضافه شده‌اند و امکان استفاده از اعتبار کالابرگ نیز توسعه پیدا کرده است.

این تغییر نشان می‌دهد رقابت در بازار سوپرمارکت آنلاین دیگر فقط بر سر تنوع کالا یا سرعت ارسال نیست. وقتی قیمت کالاهای اساسی در یک سال جهش‌های چندصددرصدی را تجربه می‌کند، اعتبار خرید، روش پرداخت و دسترسی به کالا نیز بخشی از تجربه خرید می‌شود.

 

نیروی انسانی؛ رشد در کنار توسعه شبکه

تعداد کارکنان اُکالا در سال ۱۴۰۴ به ۵۴۷ نفر رسید که ۱۵ درصد بیشتر از سال قبل است. از این تعداد ۲۵۲ نفر زن و ۲۹۵ نفر مرد بوده‌اند.

در مجموع، داده‌های گزارش سالانه اُکالا تصویری از یک بازار در حال تغییر ارائه می‌دهد؛ بازاری که در آن توسعه تجارت الکترونیکی با تغییرات اقتصادی و بحران‌های بیرونی گره خورده است. افزایش تعداد شهرها و فروشگاه‌ها از یک سو و تغییر ترکیب سبد خرید از سوی دیگر، نشان می‌دهد خرید آنلاین کالاهای روزمره دیگر صرفاً یک انتخاب فناورانه یا رفاهی نیست.

در روزهای عادی، سرعت تحویل، تنوع برند و دسترسی به فروشگاه اهمیت دارد؛ اما در زمان تورم و بحران، سؤال مصرف‌کننده تغییر می‌کند: کدام کالا ضروری‌تر است، کدام محصول ماندگاری بیشتری دارد، قیمت آن چقدر افزایش یافته و آیا امکان خرید اعتباری یا کالابرگی وجود دارد؟

گزارش اُکالا را می‌توان از همین زاویه خواند: روایت یک پلتفرم از سالی که در آن، تغییرات اقتصادی پیش از آنکه در صورت‌های مالی دیده شوند، خودشان را در سبد خرید مردم نشان داده‌اند.