فراموششدههای تاریخ، کنیزان یا زنان زرخرید
کتاب «زنان زرخرید (بررسی وضعیت كنیزان در ایران از طاهریان تا مغول)» بهتازگی به قلم فریبا کاظمنیا و به همت انتشارات تیسا منتشر شده است. این كتاب مشتمل بر پیشگفتار، مقدمه، چهار فصل، حاصل سخن، تصاویر و کتابنامه است و وضعیت کنیزان را در دوره طاهریان تا مغول در سه وجه اقتصادی، اجتماعی و فردی بررسی کرده است. دوره تاریخی این تحقیق از ابتدای قرن سوم، بهقدرترسیدن طاهریان در خراسان، تا ربع اول قرن هفتم، برافتادن خوارزمشاهیان، را شامل میشود. ازاینرو، برخلاف آنچه در سرشناسه اثر آمده است، در این کتاب به وضعیت کنیزان در دوره مغول/ ایلخانان اشارهای نشده است. مؤلف در این اثر با وجود تأکید بر سرشت تاریخی پژوهش، خود را محدود به دادههای مستخرج از منابع معتبر تاریخی نکرده و از منابع داستانی و حکایت و حتی «هزارویکشب» نیز بهره برده است. از این منظر میتوان این پژوهش را گامی مؤثر در خوانش تاریخی منابع داستانی دانست؛ چنانکه بنا به ادعای مؤلف منابع تاریخی عمدتا مذکرسالار، نخبهگرا و منحصر به وقایع سترگ تاریخی است و در این منابع از زندگی روزمره مردم عادی، فرودستان، پیشهوران، زنان و کودکان کمتر نشانی میتوان یافت. دادههای
مستخرج از منابع تاریخی درباره زندگی روزمره چندان قلیل و انگشتشمار است که پایه و اساس پژوهشی تاریخی نمیتواند بود. اثر با تعریف مفاهیم آغاز شده است. شاید در ابتدا به نظر برسد که مفهوم برده و کنیز به تعریف مجدد نیازی ندارد و در اذهان مخاطبان فقط یک برداشت از این واژهها میشود، اما نگاهی به منابع تاریخی، جغرافیای تاریخی، ادبی، اخلاقی و حتی داستانی از تعدد نامهایی حکایت دارد که برای نامیدن این گروه اجتماعی به کار میرفته است. ازاینرو، مؤلف در مقدمه کوشیده است به این پرسش پاسخ دهد: «انسانهایی را که به انحاء مختلف به بازارهای بردهفروشان راه مییافتند، چه باید نامید، برده یا بنده». مؤلف با اتکا به منابع، فراوانی هر دو واژه برده و بنده را در منابع متعدد بررسی کرده و در آخر ادله خود را برای برگزیدن واژه «برده» بر «بنده» بیان کرده است. نیز واژههای مترادف «کنیز» را در فارسی، عربی و ترکی بررسی کرده و نهایتا برای زنانی که خریدوفروش میشدند، واژه «کنیز» را برگزیده است. کتاب با پیشینه تاریخی موضوع، یعنی وضعیت کنیزان پیش از دوره مورد بحث، ادامه یافته است. به زعم مؤلف شرایط فرهنگی-اجتماعی ایران در قرون نخست اسلامی
تلفیقی از فرهنگ برجایمانده از ایران باستان با فرهنگ مهاجران و مهاجمان به این منطقه جغرافیایی است. ازاینرو مؤلف افزون بر بررسی وضعیت کنیزان در ایران دوره باستان، وضعیت این گروه اجتماعی را نیز در میان اعراب دوره جاهلی و ترکان نیز بررسی کرده است.
راههای تحصیل کنیزان، مبادی ورود آنان به سرزمین ایران، قیمت، مالیات بر فروش و بازارهای فروش کنیزان ذیل فصلی با عنوان «کنیزان بهمثابه کالا» بررسی شده است. مؤلف در این فصل از نظریه «اقتصاد نهادی» برای تببین خرید و فروش، مالیات و نظام عرضه و تقاضا برای فروش کنیزان بهره برده و برای بهدستدادن الگوی خرید و فروش و بهرهگیری از خدمات کنیزان سه نهاد قدرت، سرمایه و خانواده را بررسی کرده و از خلال آن الگوی بهرهکشی از کنیزان را به دست داده است. شاید بتوان مهمترین بخش اثر حاضر را فصل سوم کتاب با عنوان «کنیزان و گروههای اجتماعی» دانست که به بررسی وضعیت کنیزان پس از فروش و استقرار در خانه مالک پرداخته است. در این فصل آموزش کنیزان، پیشههای آنان و نحوه بهرهگیری از خدمات کنیزان در گروههای اجتماعی شهری و روستایی بررسی شده است. همچنین در این فصل رفتار مالکان با کنیزان، مشتمل بر تغییر نام کنیزان، شیوههای تربیت و تنبیه آنان و بهرهکشی جنسی از آنان در قالب به فحشا واداشتن کنیزان، بررسی شده است. مؤلف در این فصل به تغییر نام کنیزان بیش از سایر مؤلفهها پرداخته و به صورت مبسوط ارتباط نام کنیزان با پیشهها و موقعیت آنان
را بررسی کرده است. نیز در این فصل به جایگاه کنیزان در خانواده و بهرهکشی جنسی از زنان بهمثابه کالایی جنسی پرداخته شده است. «کنیزان: نگاهی از درون» عنوان فصل آخر از این اثر است که در خلال آن مؤلف کوشیده است فارغ از موقعیت اجتماعی مالکان کنیزان، به شخصیت حقوقی، حقیقی و اجتماعی کنیزان بپردازد و اثرات بردگی را در زندگی آنان بررسی کند. در این فصل مؤلف با استناد به دادههای اندک مستخرج از منابع تاریخی یا داستانی سیر تغییر رفتار و موقعیت زنان از اسارت تا بردگی و پذیرش موقعیت فرودست به عنوان زنی برده را پی گرفته و عوامل مؤثر در تثبیت رفتار بردهوار را در این زنان بررسی کرده است. اثر با حاصل سخن، کتابنامه و تصاویر پایان یافته است. تصاویر کتاب تلاشی برای بازنمایاندن وضعیت ظاهری کنیزان از خلال آنهاست و جنبه تزیینی ندارد و در بخشهایی از اثر برای بازنمایاندن نحوه پوشش و آرایش کنیزان بدانها استناد شده است.
کتاب «زنان زرخرید (بررسی وضعیت كنیزان در ایران از طاهریان تا مغول)» بهتازگی به قلم فریبا کاظمنیا و به همت انتشارات تیسا منتشر شده است. این كتاب مشتمل بر پیشگفتار، مقدمه، چهار فصل، حاصل سخن، تصاویر و کتابنامه است و وضعیت کنیزان را در دوره طاهریان تا مغول در سه وجه اقتصادی، اجتماعی و فردی بررسی کرده است. دوره تاریخی این تحقیق از ابتدای قرن سوم، بهقدرترسیدن طاهریان در خراسان، تا ربع اول قرن هفتم، برافتادن خوارزمشاهیان، را شامل میشود. ازاینرو، برخلاف آنچه در سرشناسه اثر آمده است، در این کتاب به وضعیت کنیزان در دوره مغول/ ایلخانان اشارهای نشده است. مؤلف در این اثر با وجود تأکید بر سرشت تاریخی پژوهش، خود را محدود به دادههای مستخرج از منابع معتبر تاریخی نکرده و از منابع داستانی و حکایت و حتی «هزارویکشب» نیز بهره برده است. از این منظر میتوان این پژوهش را گامی مؤثر در خوانش تاریخی منابع داستانی دانست؛ چنانکه بنا به ادعای مؤلف منابع تاریخی عمدتا مذکرسالار، نخبهگرا و منحصر به وقایع سترگ تاریخی است و در این منابع از زندگی روزمره مردم عادی، فرودستان، پیشهوران، زنان و کودکان کمتر نشانی میتوان یافت. دادههای
مستخرج از منابع تاریخی درباره زندگی روزمره چندان قلیل و انگشتشمار است که پایه و اساس پژوهشی تاریخی نمیتواند بود. اثر با تعریف مفاهیم آغاز شده است. شاید در ابتدا به نظر برسد که مفهوم برده و کنیز به تعریف مجدد نیازی ندارد و در اذهان مخاطبان فقط یک برداشت از این واژهها میشود، اما نگاهی به منابع تاریخی، جغرافیای تاریخی، ادبی، اخلاقی و حتی داستانی از تعدد نامهایی حکایت دارد که برای نامیدن این گروه اجتماعی به کار میرفته است. ازاینرو، مؤلف در مقدمه کوشیده است به این پرسش پاسخ دهد: «انسانهایی را که به انحاء مختلف به بازارهای بردهفروشان راه مییافتند، چه باید نامید، برده یا بنده». مؤلف با اتکا به منابع، فراوانی هر دو واژه برده و بنده را در منابع متعدد بررسی کرده و در آخر ادله خود را برای برگزیدن واژه «برده» بر «بنده» بیان کرده است. نیز واژههای مترادف «کنیز» را در فارسی، عربی و ترکی بررسی کرده و نهایتا برای زنانی که خریدوفروش میشدند، واژه «کنیز» را برگزیده است. کتاب با پیشینه تاریخی موضوع، یعنی وضعیت کنیزان پیش از دوره مورد بحث، ادامه یافته است. به زعم مؤلف شرایط فرهنگی-اجتماعی ایران در قرون نخست اسلامی
تلفیقی از فرهنگ برجایمانده از ایران باستان با فرهنگ مهاجران و مهاجمان به این منطقه جغرافیایی است. ازاینرو مؤلف افزون بر بررسی وضعیت کنیزان در ایران دوره باستان، وضعیت این گروه اجتماعی را نیز در میان اعراب دوره جاهلی و ترکان نیز بررسی کرده است.
راههای تحصیل کنیزان، مبادی ورود آنان به سرزمین ایران، قیمت، مالیات بر فروش و بازارهای فروش کنیزان ذیل فصلی با عنوان «کنیزان بهمثابه کالا» بررسی شده است. مؤلف در این فصل از نظریه «اقتصاد نهادی» برای تببین خرید و فروش، مالیات و نظام عرضه و تقاضا برای فروش کنیزان بهره برده و برای بهدستدادن الگوی خرید و فروش و بهرهگیری از خدمات کنیزان سه نهاد قدرت، سرمایه و خانواده را بررسی کرده و از خلال آن الگوی بهرهکشی از کنیزان را به دست داده است. شاید بتوان مهمترین بخش اثر حاضر را فصل سوم کتاب با عنوان «کنیزان و گروههای اجتماعی» دانست که به بررسی وضعیت کنیزان پس از فروش و استقرار در خانه مالک پرداخته است. در این فصل آموزش کنیزان، پیشههای آنان و نحوه بهرهگیری از خدمات کنیزان در گروههای اجتماعی شهری و روستایی بررسی شده است. همچنین در این فصل رفتار مالکان با کنیزان، مشتمل بر تغییر نام کنیزان، شیوههای تربیت و تنبیه آنان و بهرهکشی جنسی از آنان در قالب به فحشا واداشتن کنیزان، بررسی شده است. مؤلف در این فصل به تغییر نام کنیزان بیش از سایر مؤلفهها پرداخته و به صورت مبسوط ارتباط نام کنیزان با پیشهها و موقعیت آنان
را بررسی کرده است. نیز در این فصل به جایگاه کنیزان در خانواده و بهرهکشی جنسی از زنان بهمثابه کالایی جنسی پرداخته شده است. «کنیزان: نگاهی از درون» عنوان فصل آخر از این اثر است که در خلال آن مؤلف کوشیده است فارغ از موقعیت اجتماعی مالکان کنیزان، به شخصیت حقوقی، حقیقی و اجتماعی کنیزان بپردازد و اثرات بردگی را در زندگی آنان بررسی کند. در این فصل مؤلف با استناد به دادههای اندک مستخرج از منابع تاریخی یا داستانی سیر تغییر رفتار و موقعیت زنان از اسارت تا بردگی و پذیرش موقعیت فرودست به عنوان زنی برده را پی گرفته و عوامل مؤثر در تثبیت رفتار بردهوار را در این زنان بررسی کرده است. اثر با حاصل سخن، کتابنامه و تصاویر پایان یافته است. تصاویر کتاب تلاشی برای بازنمایاندن وضعیت ظاهری کنیزان از خلال آنهاست و جنبه تزیینی ندارد و در بخشهایی از اثر برای بازنمایاندن نحوه پوشش و آرایش کنیزان بدانها استناد شده است.
