بانی جنگل‌های فردا

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

محمد صالح‌زاده-پژوهشگر  مسائل شهری:  مؤسسه سبزکاران‌بالان در قالب پروژه «بانی جنگل»، طی پنج سال و در عرصه‌ای به وسعت ۹۱.۵ هکتار از جنگل‌های هیرکانی در لیشک سیاهکل، 85 هزار نهال کاشت و مسیر احیای جنگل را با مشارکت مردم دنبال کرد؛ تجربه‌ای که به مناسبت پنج‌سالگی آن، در نهصد و نود و یکمین شب از شب‌های بخارا با موضوع «جنگل‌داری اجتماعی»، تحت عنوان «شب لیشک» بازخوانی شد. چشم‌های‌تان را ببندید و 30 سال جلوتر بروید. تصور کنید نسلی که امروز هنوز کودکی بیش نیست، در سال‌های آینده از جنگل‌های لیشک واقع در بخش مرکزی شهرستان سیاهکل از استان گیلان عبور می‌کند؛ درختانی را می‌بیند و زیر خنکی سایه‌شان قدم می‌زند که روزی نهال‌های کوچک و آسیب‌پذیر بوده‌اند و حالا به بخشی از سیمای طبیعی منطقه تبدیل شده‌اند. شاید از خود بپرسد چه کسانی این درختان را کاشتند و با چه انگیزه‌ای این جنگل را احیا کرده‌اند؟ چه کسانی در روزهایی که آتش به جان جنگل افتاد، دوباره به اینجا برگشتند و از نو شروع کردند؟ چه کسانی در روزگاری که بسیاری از ما حتی زباله‌های خود را در طبیعت رها می‌کردیم، برای ساختن این میراث ارزشمند توان گذاشتند؟ آن روز بانی جنگل فقط نام یک پروژه محیط‌زیستی نخواهد بود؛ می‌تواند روایت جمعی از آدم‌هایی باشد که در روزگار دشوار، برای آینده‌ای دورتر از عمر خودشان وقت و سرمایه گذاشتند. این تصویر شاید امروز دور از ذهن به‌نظر برسد؛ در روزگاری که جنگل‌خواری، تغییر کاربری اراضی، آتش‌سوزی، انباشت زباله در طبیعت و تخریب زیست‌بوم‌ها به بخشی از خبرهای تکراری تبدیل شده‌اند؛ در گوشه‌ای دنج از جنگل‌های هیرکانی گیلان، گروهی تلاش کرده‌اند مسیر دیگری را تجربه کنند؛ مسیری که در آن حفاظت از جنگل به کاشت چندین هزار نهال و ثبت یک آمار ختم نمی‌شود، بلکه مسئولیت رشد، نگهداری و تبدیل نهال‌ها به درختانی بالغ را نیز در بر می‌گیرد. نام این تجربه «بانی جنگل» است که توسط مؤسسه «سبزکاران‌بالان» صورت گرفته است. مؤسسه سبزکاران‌بالان در سال 1384، طرحی با عنوان «درختانی برای آینده» را در قالب درخواست‌های مردمی سفر رئیس‌جمهور ارائه کرد. این ایده در سال‌های بعد تغییر شکل داد و به طرح مشخص‌تری برای احیای جنگل و انعقاد تفاهم‌نامه همکاری با سازمان منابع طبیعی تبدیل شد. فاز نخست پروژه بانی جنگل از آذر 1399 آغاز شد و تا آذر 1404 ادامه یافت؛ پنج سال فعالیت در عرصه‌های آسیب‌دیده جنگل‌های هیرکانی در محدوده لیشک، دهستان خرارود شهرستان سیاهکل. در این مدت در محدوده‌ای به وسعت ۹۱.۵ هکتار، ۸۵ هزار نهال کاشته شد. تجربه بسیاری از طرح‌های درختکاری نشان داده است کاشت نهال، به‌تنهایی تضمین‌کننده احیای جنگل نیست. نهال‌ها بدون حفاظت در برابر ورود دام، مراقبت مستمر و فراهم‌شدن شرایط زادآوری طبیعی، ممکن است هرگز به درختان بالغ تبدیل نشوند. بانی جنگل با همین مسئله آغاز شد؛ پذیرش مسئولیت یک عرصه، از مرحله کاشت تا حفاظت و نگهداری، با این هدف که جنگل فرصت بازسازی و بازتولید طبیعی خود را پیدا کند. تأمین مالی و اجرای پروژه بر عهده سبزکاران و مشارکت‌کنندگان مردمی بود؛ با این حال، پروژه خارج از چارچوب قانونی منابع طبیعی اجرا نشد. اداره کل منابع طبیعی گیلان بر آن نظارت داشت و تفاهم‌نامه همکاری نیز با این اداره کل منعقد شد. نهال‌های جنگلی از نهالستان منابع طبیعی و مطابق ضوابط قانونی تأمین شدند؛ خود نهال‌ها فروشی نبودند، اما هزینه‌های کارگری تولید و حمل‌و‌نقل آنها تا عرصه جنگلی را سبزکاران پرداخت کرد. به گفته مجریان پروژه، این پروژه با الهام از تجربه‌هایی در دیگر نقاط جهان شکل گرفته و با مدل و مقیاس مشابه، پنج نمونه دیگر نیز در دنیا اجرا شده است.

 پنج سال نخست البته بدون خسارت و دشواری سپری نشد و عرصه دو آتش‌سوزی را تجربه کرد. در آتش‌سوزی نخست در سال 1400، بنا بر آمار اعلام‌شده از سوی مجریان طرح، حدود 60 درصد نهال‌ها از بین رفتند؛ خسارتی سنگین که ضرورت واکاوی و تداوم مراقبت را دوباره آشکار کرد. در آتش‌سوزی دوم در سال 1402، میزان آسیب به نهال‌ها کمتر از 10 درصد اعلام شد. در پایان فاز نخست، نرخ زنده‌مانی نهال‌ها در عرصه به 65 درصد رسید؛ عددی که در کنار خسارت‌ها، تصویری واقعی‌تر از دشواری احیای جنگل ارائه می‌دهد. وجه دیگر پروژه، سرمایه انسانی و اجتماعی است. در آمار اعلام‌شده برای پنج سال نخست، هفت نفر به صورت مستقیم و دائمی و از جامعه محلی مشغول به کار شدند: 14 نفر اشتغال غیرمستقیم داشتند و 12 نفر از ساکنان منطقه در تولید نهال مشارکت کردند. همچنین 12 مدیر اجرایی در تیم سبزکاران و 46 داوطلب خارج از جامعه محلی، بدون دریافت حق‌الزحمه در اجرای پروژه نقش داشتند. در مجموع در دسته‌بندی اعلام‌شده از سوی مجریان، 91 نفر در بخش‌های مختلف پروژه مشارکت داشته‌اند. افزون بر این، حدود 20 هزار نفر از سراسر کشور در قالب مشارکت اجتماعی با این تجربه همراه شده‌اند. این ارقام نشان می‌دهد جنگل‌داری اجتماعی فقط به حفاظت از درختان محدود نیست؛ می‌تواند زمینه اشتغال محلی، انتقال تجربه، همکاری داوطلبانه و تقویت پیوند مردم با محیط طبیعی را نیز فراهم کند.

پروژه بانی جنگل در پنج سال نخست با بحران‌هایی روبه‌رو شد که بسیاری از آنها ارتباط مستقیمی با جنگل نداشتند. پاندمی کرونا، محدودیت گردهمایی و بازدید‌های میدانی را به همراه آورد؛ فیلترینگ و محدودیت اینترنت فقط تبلیغات پروژه را مختل نکرد، بلکه امکان معرفی طرح، انتشار گزارش عملکرد، پاسخ‌گویی به علاقه‌مندان و جذب حمایت مالی را محدود کرد. پس از آن جنگ و تغییر اولویت‌های اقتصادی و اجتماعی، حمایت از فعالیت‌های محیط‌زیستی را برای بخشی از افراد و کسب‌و‌کارها دشوارتر کرد؛ اما هزینه‌های حفاظت، نگهداری و فعالیت‌های میدانی متوقف نشد. مهاجرت افراد متخصص و نیروهای مؤثر در شکل‌گیری پروژه به معنای از دست رفتن بخشی از تجربه، دانش، ارتباطات و توان انسانی بود.

فاز نخست بانی جنگل در آذر 1404 به پایان رسید و فاز دوم آن اکنون در جریان است. تجربه این سال‌ها نشان داد احیای جنگل، پروژه‌ای کوتاه‌مدت و محدود به کاشت نهال نیست؛ فرایندی زمان‌بر است که به منابع مالی پایدار، نیروی انسانی، دانش تخصصی و همراهی مستمر جامعه نیاز دارد. بانی جنگل فقط یک تجربه احیای اکولوژیک نبود؛ آزمونی برای توسعه سرمایه اجتماعی و انسانی نیز به شمار می‌رفت.

به مناسبت گذشت پنج سال از آغاز پروژه، دوشنبه ۱۸ آبان ۱۴۰۵، «شب لیشک» به‌ عنوان نهصد و نود و یکمین شب از شب‌های بخارا، با موضوع جنگل‌داری اجتماعی در تالار مرکزی شهر رشت برگزار شد. این برنامه به همت مؤسسه سبزکاران بالان و با همکاری مجله بخارا و مجله صنوبر، با سخنرانی مقصود فراستخواه، آمال موسوی، عباس گلی جیرنده، محمد الموتی و نسرین امینیان و اجرای علی دهباشی برگزار شد. رونمایی از کتاب «پروژه بانی جنگل» نیز بخشی از این نشست بود؛ فرصتی برای بازخوانی تجربه‌ای که قرار است در سال‌های آینده ادامه پیدا کند. شاید 30 سال دیگر، وقتی درختان لیشک بلندتر و تنومندتر شده‌اند، کمتر کسی از دشواری‌های امروز این پروژه چیزی بداند. اما اگر آن جنگل باقی بماند، حاصل تصمیم و تلاش کسانی خواهد بود که پذیرفتند مسئولیت طبیعت را نمی‌توان به فردا واگذار کرد.