پیدا و پنهان اقتصاد روسیه

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

امیررضا انگجی: تحلیل عملکرد واقعی اقتصادهای متمرکز و تحت کنترل دولت در زمان جنگ، همواره یکی از پیچیده‌ترین چالش‌های پیش‌روی اقتصاددانان و سیاست‌گذاران بین‌المللی بوده است. پس از آغاز تهاجم همه‌جانبه روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ و اعمال تحریم‌های بی‌سابقه بین‌المللی توسط کشورهای غربی، دستگاه‌های آماری رسمی روسیه، به‌ویژه سازمان آمار دولتی این کشور، تصویری کاملا باثبات، تاب‌آور و حتی روبه‌رشد از اقتصاد ملی ارائه داده‌اند. براساس آمارهای رسمی منتشرشده از سوی مسکو، اقتصاد روسیه در سال ۲۰۲۲ تنها دچار یک رکود خفیف شد و متعاقبا در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ با نرخ‌های رشد خیره‌کننده بیش از ۳.۵ تا ۴ درصد به مسیر رونق بازگشت. با این حال، تحلیل این ارقام رسمی با واقعیت‌های ملموس میدانی و شاخص‌های مستقل بین‌المللی، شک و تردیدهای عمیقی را در میان پژوهشگران ایجاد کرده است. در گزارش جدید منتشرشده در پایگاه تحلیلی VoxEU وابسته به مرکز تحقیقات سیاست اقتصادی، چهار پژوهشگر برجسته با بهره‌گیری از داده‌های سنجش از دور ماهواره‌ای و روشنایی شبانه، ابزار نوینی برای راستی‌آزمایی روایت رسمی دولت روسیه ارائه کرده‌اند. پژوهش آنان با استفاده از داده‌های شدت روشنایی شبانه، خبر از افت فعالیت‌های اقتصادی، رکود پنهان و نابرابری‌های روبه‌رشد منطقه‌ای می‌دهد.

سنجش آمار دولتی

گزارش با یک پرسش بسیار مهم آغاز می‌شود: جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب واقعا چه اثری بر اقتصاد روسیه گذاشته‌اند؟ پاسخ‌دادن به این پرسش ساده نیست، زیرا پس از آغاز جنگ روسیه با اوکراین در ۲۴ فوریه ۲۰۲۲، روسیه انتشار بخشی از آمارهای ملی و منطقه‌ای خود را متوقف کرد. علاوه بر این، حتی آماری که همچنان منتشر می‌شود نیز الزاما قابل اعتماد نیست. نویسندگان استدلال می‌کنند که دولت روسیه انگیزه‌هایی برای ارائه تصویری بهتر از وضعیت اقتصادی دارد؛ زیرا آمار اقتصادی مطلوب می‌تواند هم حمایت داخلی از جنگ را حفظ کند و هم به اوکراین و کشورهای غربی این پیام را بدهد که روسیه منابع کافی برای ادامه جنگ دارد. آمار رسمی روسیه در نگاه اول تصویر نسبتا مثبتی از اقتصاد این کشور ارائه می‌کند. براساس آمار رسمی، اقتصاد روسیه در سال ۲۰۲۲ فقط ۱٫۲ درصد کوچک شده و سپس در سال ۲۰۲۳ رشد ۳٫۶ درصدی و در سال ۲۰۲۴ رشد ۴٫۱ درصدی را به ثبت رسانده است. حتی برای سال ۲۰۲۵ نیز رشد حدود یک درصدی گزارش شده است. بنابراین اگر صرفا به GDP رسمی نگاه کنیم، داستان این‌گونه به نظر می‌رسد که اقتصاد روسیه در سال اول جنگ دچار رکودی نسبتا محدود شد و سپس تقریبا به‌طورکامل خود را بازیابی کرد. چنین ارقامی این تصور را ایجاد می‌کنند که تحریم‌های غرب، قطع ارتباط با بخش بزرگی از اقتصاد جهانی و هزینه‌های جنگ اثر بسیار محدودی بر اقتصاد روسیه داشته‌اند اما نویسندگان گزارش دقیقا همین روایت را به چالش می‌کشند. اگر آمار رسمی به‌طورکامل باورپذیر نباشد، چگونه می‌توان فعالیت اقتصادی واقعی را اندازه‌گیری کرد؟ پاسخ آنها استفاده از داده‌ای است که دولت روسیه نمی‌تواند آن را دستکاری کند: تصاویر ماهواره‌ای از نورهای شبانه شهرها. ایده پشت این روش ساده اما قدرتمند است. فعالیت اقتصادی انسان‌ها در شب با تولید نور همراه است؛ کارخانه‌ها، فروشگاه‌ها، ساختمان‌های اداری، خیابان‌ها، مراکز تجاری و سایر فعالیت‌های شهری نور تولید می‌کنند. بنابراین میزان نور مشاهده‌شده از فضا می‌تواند به‌عنوان یک شاخص جانشین برای میزان فعالیت اقتصادی استفاده شود.

مزیت بسیار مهم این روش آن است که داده‌ها مستقیم از روی زمین و توسط دولت روسیه گزارش نمی‌شوند. نویسندگان از داده‌های پروژه NASA Black Marble استفاده کرده‌اند. آنها داده‌های نور شبانه روسیه را از ژانویه ۲۰۱۲ تا ژانویه ۲۰۲۵ جمع‌آوری کرده‌اند؛ بنابراین مجموعه داده آنها تقریبا ۱۳ سال را پوشش می‌دهد و هم دوره طولانی قبل از جنگ و هم بیش از سه سال پس از آغاز جنگ را دربر می‌گیرد. البته ماه‌های تابستانی از تحلیل کنار گذاشته شده‌اند، زیرا در مناطق شمالی روسیه شب‌ها به اندازه کافی تاریک نیستند و این مسئله می‌تواند اندازه‌گیری نور شبانه را مختل کند. از نظر جغرافیایی نیز داده‌های پژوهش بسیار گسترده است. نویسندگان اطلاعات ماهواره‌ای را با داده‌های جغرافیایی مربوط به هزار و 58 شهر روسیه ترکیب کرده‌اند. بنابراین واحد تحلیل صرفا اقتصاد کل روسیه نیست؛ بلکه هزاران مشاهده در سطح شهرها و مناطق مختلف کشور وجود دارد. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا به پژوهشگران اجازه می‌دهد علاوه بر پاسخ‌دادن به این سؤال که «آیا اقتصاد روسیه در مجموع آسیب دیده است»، سؤال مهم‌تری را نیز بررسی کنند: کدام مناطق روسیه آسیب دیده‌اند و کدام مناطق از جنگ و تحریم‌ها منتفع شده‌اند؟

نویسندگان برای شناسایی اثر جنگ، ۲۴ فوریه ۲۰۲۲ را به‌عنوان یک نقطه گسست زمانی در نظر می‌گیرند. به بیان ساده، آنها رفتار نور شبانه شهرهای روسیه را قبل و بعد از این تاریخ مقایسه می‌کنند. متغیر اصلی آنها رشد سال‌به‌سال نور شبانه است؛ یعنی بررسی می‌کنند که روشنایی یک شهر در یک مقطع زمانی نسبت به دوره مشابه قبلی چگونه تغییر کرده است. این روش باعث می‌شود بتوانند بررسی کنند که آیا پس از آغاز جنگ، روند فعالیت اقتصادی تغییر کرده است یا خیر؟

پشت پرده رشد اقتصادی روسیه

نتیجه اصلی بسیار متفاوت از آمار رسمی است. داده‌های نور شبانه نشان می‌دهند که پس از آغاز جنگ، رشد فعالیت اقتصادی در روسیه به‌طور معناداری کاهش یافته است. نکته مهم این است که نویسندگان این کاهش را صرفا یک شوک موقت نمی‌دانند. آمار مربوط به اثر جنگ در سطح ملی نشان می‌دهد که کاهش فعالیت اقتصادی مشاهده‌شده در نور شبانه پایدار بوده و صرفا یک افت کوتاه‌مدت در ماه‌های نخست جنگ نبوده است؛ بنابراین اگر GDP رسمی می‌گوید روسیه پس از شوک اولیه به‌سرعت به مسیر رشد بازگشته، داده‌های ماهواره‌ای داستان متفاوتی را روایت می‌کنند. این تفاوت را می‌توان به شکل بسیار ساده‌ای بیان کرد. براساس آمار رسمی، اقتصاد روسیه از افت ۱٫۲ درصدی در ۲۰۲۲ به رشد ۳٫۶ درصدی در ۲۰۲۳ و ۴٫۱ درصدی در ۲۰۲۴ رسیده است. اما شاخص نور شبانه نشان می‌دهد که پس از جنگ، روند رشد فعالیت اقتصادی به‌طور قابل‌توجهی کند شده و در مسیر نزولی است.

یکی دیگر از مهم‌ترین یافته‌ها این است که اثر جنگ در سراسر روسیه یکسان نبوده است. اگر فقط GDP را نگاه کنیم، تمام روسیه را یک واحد اقتصادی فرض می‌کنیم؛ اما داده‌های هزار و 58 شهر نشان می‌دهند که جنگ باعث ایجاد تعداد زیادی برنده و بازنده منطقه‌ای شده است. الگوی کلی بسیار روشن است: مناطق غربی روسیه بیشتر آسیب دیده‌اند، درحالی‌که بخش‌هایی از جنوب و شرق روسیه افزایش فعالیت اقتصادی را تجربه کرده‌اند. این یافته در سه سطح مختلف بررسی شده است: سطح شهرها، مناطق فدرال روسیه و حوزه‌های فدرال. هر سه سطح تقریبا همان الگوی جغرافیایی را نشان می‌دهند. علت احتمالی این تفاوت جغرافیایی به ساختار تجارت روسیه مربوط می‌شود. پیش از جنگ، شهرها و مناطق غربی روسیه ارتباط اقتصادی بسیار بیشتری با اروپا داشتند.

تغییر جغرافیای تجاری روسیه

پس از آغاز جنگ و اعمال تحریم‌های گسترده غرب، بسیاری از این جریان‌های تجاری مختل یا متوقف شدند. در مقابل، تحریم‌ها یک انگیزه جدید ایجاد کردند: انتقال تجارت روسیه از مسیر کشورهای تحریم‌کننده به سمت کشورهایی که به تحریم‌های غرب نپیوستند. این کشورها عمدتا در قفقاز، آسیای مرکزی و چین قرار دارند؛ بنابراین جنگ فقط حجم تجارت را تغییر نداد؛ بلکه جغرافیای تجارت روسیه را نیز تغییر داد. مناطقی که به اوکراین، بلاروس، لهستان، استونی و به‌خصوص فنلاند نزدیک هستند، کاهش آماری معناداری را در فعالیت اقتصادی نشان می‌دهند. در مقابل، مناطقی که به چین و به‌خصوص گرجستان نزدیک هستند، افزایش معنادار فعالیت اقتصادی را نشان می‌دهند. به‌طور کلی یافته اصلی گزارش این است که رشد سال‌به‌سال شدت نور شهرها بعد از فوریه ۲۰۲۲ نسبت به روند قبل از جنگ به‌طور معناداری پایین آمده است که نشان‌دهنده کاهش میزان فعالیت‌های اقتصادی و با احتمال زیادی کاهش رشد اقتصادی است؛ چیزی که در آمار بیان نشده و شک و تردید نسبت به آن را افزایش می‌دهد.

نتیجه اصلی گزارش این است که برخلاف آمار رسمی روسیه که از رکود محدود در سال ۲۰۲۲ و سپس رشد در ۲۰۲۳ و 2024 حکایت دارد، داده‌های مستقل شدت نور شبانه برای هزار و 58 شهر روسیه در دوره ژانویه ۲۰۱۲ تا ژانویه ۲۰۲۵ نشان می‌دهد که حمله به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲ با کاهش معنادار و پایدار رشد فعالیت اقتصادی همراه بوده است؛ یعنی برخلاف روایت رسمی، اقتصاد روسیه به‌طور کامل به مسیر قبلی خود بازنگشته و در عین حال، این هزینه اقتصادی به شکل یکنواخت توزیع نشده است؛ مناطق غربی و اروپایی روسیه، به‌ویژه مناطق نزدیک اوکراین، بلاروس، لهستان، استونی و مخصوصا فنلاند، کاهش معنادار فعالیت را تجربه کرده‌اند، در حالی که مناطق جنوبی و شرقی، به‌خصوص مناطق نزدیک به گرجستان و چین، افزایش معنادار داشته‌اند. بنابراین پیام نهایی مقاله این است که جنگ نه‌تنها اقتصاد روسیه را کند کرده، بلکه ساختار جغرافیایی آن را نیز تغییر داده است؛ بخشی از هزینه جنگ در هسته اقتصادی و سیاسی غرب روسیه متمرکز شده، درحالی‌که برخی مناطق جنوب و شرق از تغییر مسیر تجارت و احتمالا افزایش تولیدات نظامی منتفع شده‌اند.

منبع:

Barbakadze, I, J Fidrmuc, M Hulényi, and K Kapanadze (2026), “Russias Wartime Economy: Measuring Regional Inequalities From Outer Space”, forthcoming in Journal of Regional Science e70084.