از تمدنی کهن تا استعمار مدرن

به گزارش گروه رسانه‌ای شرق،

شرق: نجیب محفوظ در «سه‌گانه قاهره» که از شاهکارهای ادبیات جهانی به شمار می‌رود، به میانجی روایت زندگی خانواده احمد عبدالجواد و اطرافیان و بستگان و دامادهایش، تصویری عمیق و با جزئیات از زندگی در قاهره در سال‌های 1917 تا 1944 به دست داده است. در آغاز رمان، مصر هنوز به‌طور رسمی بخشی از امپراتوری عثمانی محسوب می‌شود، اما از 1883 به اشغال انگلیس درمی‌آید و در 1914 نیز به کشور تحت‌الحمایه انگلیس تبدیل می‌شود. در روایت محفوظ آشکارا احساسات شدید ضدانگلیسی که در میان مردم مصر جریان دارد، دیده می‌شود. در رمان محفوظ می‌بینیم که سیاست چگونه به‌ تدریج به درون خانواده هجوم می‌آورد و تأثیر خود را بر آدم‌های سه نسل از خانواده به جا می‌گذارد. در سه رمان محفوظ تغییراتی شگرف در طول زمان پیش می‌آید و رد این تغییرات بر آدم‌های داستان به‌روشنی قابل مشاهده است. مسائلی همچون تغییر وضعیت زنان و روابط میان پدران و فرزندان و تغییر طرز فکر و سلیقه مردم در سه‌گانه محفوظ به‌ تدریج دیده می‌شود. مصر تاریخی پرفرازونشیب دارد و به‌عنوان یکی از کهن‌ترین تمدن‌های بشری شناخته می‌شود.

بسیاری از صاحب‌نظران بر این باورند که پیوستگی و حتی دگرگونی‌ناپذیری، ویژگی مهمی در تاریخ مصر بوده است. می‌گویند آب‌و‌هوا، جغرافیا و رفتارهای یکسان رود نیل‌ که همیشه تابستان‌ها طغیان می‌کند، گونه‌ای همسانی پدید می‌آورند که انسان هوشمند نمی‌تواند تغییر بدهد. از نظر جغرافیایی، مصر در میان دو بیابان در شرق و غربش قرار دارد. شمالش دریای مدیترانه است و جنوبش تندآب‌های نیل که به کاتارکت مشهورند. پس اهالی آن در باریکه‌‌زمین حاصل‌خیزی زندگی می‌کنند که نیل برایشان فراهم آورده است. این وابستگی را با‌نبوغ‌ترین دانشمندان نیز نتوانسته‌اند ذره‌ای تغییر دهند. با این حال،‌ رابرت تیگنور که شناخت جامعی از جامعه و تاریخ مصر دارد، می‌گوید دگرگونی همواره در تاریخ بلند مصر از مشخصات اصلی آن بوده است. مرز میان دوره‌ها را به‌روشنی می‌توان دید. فرهنگ مصر باستان‌ که نزدیک سه هزار سال بر جای ماند، سرانجام جای خود را به فتوحات یونانیان و رومیان داد. زبان باستانی مصریان منسوخ شد و آثار باستانی بسیاری یا زیر شن مدفون شدند‌ یا ویران شدند، تا به حدی که مصالح آنها را می‌توانستند در بناهای دیگری به کار ببرند. آنگاه جای فرهنگ چندخدایی یونانیان و رومیان را مسیحیت گرفت و سپس اسلام، که دین جهانگیر تازه‌ای بود و زبان تازه‌ای با خود آورد. تیگنور می‌گوید اسلام نیز در مصر یک امر واحد نبود؛ چرا‌که به صورت پیوسته فاتحان مسلمان تازه‌ای از راه می‌رسیدند و جای پیشینیان را می‌گرفتند: «فاطمیان که خاندان شیعه تابناکی بودند جای خود را به ایوبیان دادند. سپس مملوکان/ ممالیک بر سر کار آمدند و سرانجام عثمانیان. در پی اینان چند بیگانه بر مصر حاکم شدند: نخست فرانسویان، سپس چرکس‌های ترک‌زبانی که دوره کوتاه خیره‌کننده‌ای بر مصر فرمان راندند و پس از ایشان بریتانیایی‌ها. اگرچه رهبران کنونی مصر را معاصرانشان با فرعون‌ها و مملوکان مقایسه می‌کنند، مردانی که از دهه 1950 به بعد بر مصر حکومت کرده‌اند به اصالت مصری خود می‌بالند و خود را نخستین حاکمان بومی راستین پس از فرعون‌ها می‌خوانند». رابرت تیگنور در کتاب «تاریخ فشرده مصر» روایتی اجمالی اما همه‌جانبه از سرگذشت این کشور از آغاز سکونت انسان در دره‌ رود نیل، در پنج هزار سال پیش، تا امروز به دست داده است. تیگنور به‌عنوان تاریخ‌نگاری که در طول پنجاه سال بارها در مصر زندگی کرده، همه‌ حوزه‌های مهم تاریخ باستان و نوین و کنونی مصر را در این اثر کاویده است. این تاریخ فشرده از دوران باشکوه فراعنه آغاز می‌شود و گزارش پرمایه‌ای از دوران‌های پرفراز‌و‌نشیب بعد به دست می‌دهد: از استیلای یونانیان و رومیان بر مصر تا نفوذ مسیحیت، غلبه‌ اعراب مسلمان، الحاق مصر به امپراتوری‌های اسلامی، یورش ناپلئون در ۱۷۹۸، حاکمیت استعمار بریتانیا‌ و مصر پسا‌استعماری جدید در دوره‌های ریاست‌جمهوری ناصر و سادات و مبارک. نویسنده در پیشگفتار افزوده‌ای به ناآرامی‌های مصر در دوران اخیر هم می‌پردازد و نگاهی گذرا به روزهای پس از مبارک نیز می‌افکند.

تیگنور می‌گوید دگرگونی و پیوستگی دو نشان برجسته تاریخ بلند مصر هستند و همچنین دو مضمون اصلی در تاریخ مصر به شمار می‌روند. او می‌گوید کمتر کشوری را می‌توان یافت که به اندازه مصر درباره گذشته‌اش نوشته باشند، اما با این حال کمتر کتابی مروری کلی بر تاریخش دارد. ازاین‌رو نیاز به چنین کتابی ضروری است و این ضرورت سبب شده رابرت تیگنور به سراغ نوشتن کتاب «تاریخ فشرده مصر» برود: «گردشگران به یک راهنمای عمومی درباره تاریخ سرشار مصر نیازمندند، راهنمایی که روایت قابل فهمی از بستر تاریخی آثار باستانی پرشمار کشور برایشان فراهم آورد. پژوهشگران و کارشناسان به اثری نیاز دارند که بتواند تاریخ دوره‌هایی را که در تخصص ایشان نیست فشرده بیان کنند. افسوس که یافت نمی‌شود. دفترچه راهنما تا بخواهید هست، ولی تنها به دوره‌های خاص یا نواحی خاص می‌پردازند و کمتر به تاریخ می‌پردازند‌».

رود نیل از مهم‌ترین نمادهای مصر است، اما این رود فراتر از نقش نمادینش نقشی پررنگ در تاریخ مصر دارد: هزاران سال روال زندگی روزمره به گرد نیل می‌چرخید و همچنان می‌چرخد، گرچه در دهه‌های اخیر طغیان سالانه نیل دیگر رخ نداده است. تیگنور با اشاره به اهمیت نیل می‌پرسد آیا وجود نیل و باریکه‌زمین حاصل‌خیز پیرامونش وحدتی به تاریخ مصر می‌بخشد که بر دوره‌های تاریخی بسیارش غلبه می‌کند؟ مصر به دلیل اهمیت جغرافیایی و راهبردی انکارناپذیرش در سه کنج قاره‌های اروپا و آسیا و آفریقا بیگانگان زیادی را اغلب در نقش مهاجم به خود جذب کرده است: هیکسوس‌ها، یونانیان، رومیان، عرب‌ها، مملوکان، عثمانیان، فرانسوی‌ها و بریتانیایی‌ها بر مصر فرمان رانده‌اند و زبان‌ها و جمعیت‌ها و رسم‌های خود را هم وارد کرده‌اند. اما تحمیل این فرهنگ‌های بیگانه بر مردمانی که در کرانه‌های نیل زندگی می‌کردند به چه میزان ممکن شده است؟ تینگور می‌گوید شکی نیست که دگرگونی‌های بسیاری در این تاریخ ناهمگن رخ داده است، اما به همان اندازه که دگرگونی روشن است، پیوستگی نیز قابل ردیابی است. برای مثال معماری یادمانی عصر فراعنه را هنوز می‌توان در یادمان‌های ساخته‌شده برای رهبران امروزی معاصر نیز دید. همچنین بسیاری از باورها و آیین‌های دینی مصر باستان، پس از آنکه دگرگونی‌های بزرگی را از سر گذراندند، وارد مسیحیت و اسلام شدند. «تاریخ فشرده مصر» به اجمال همه این پیوستگی‌ها و دگرگونی‌ها را در کنار هم به تصویر کشیده است.